Một tàu đi qua eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).
Sau khi các cuộc đàm phán hòa bình tại Pakistan giữa Mỹ và Iran kết thúc mà không đạt được thỏa thuận, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 12/4 cho biết Hải quân Mỹ sẽ áp đặt phong tỏa tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng mà Iran đã siết chặt phần lớn thời gian qua kể từ khi xung đột bùng nổ vào cuối tháng 2.
“Có hiệu lực ngay lập tức, Hải quân Mỹ, lực lượng tốt nhất thế giới, sẽ bắt đầu quá trình phong tỏa bất kỳ và tất cả các tàu cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz. Đến một thời điểm nào đó, chúng ta sẽ đạt được trạng thái tất cả được phép vào, tất cả được phép ra”, ông Trump viết trên mạng xã hội.
Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh lưu lượng qua eo biển, nơi vận chuyển lượng lớn dầu mỏ và khí đốt vận chuyển bằng đường biển của thế giới, đã gần như tê liệt trong hơn 1 tháng qua do xung đột.
Trong khi Iran vẫn cho phép một số tàu đi qua, nước này đã sử dụng quyền kiểm soát eo biển để gây sức ép lên chính quyền ông Trump.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 12/4 cho biết việc phong tỏa sẽ được thực thi “một cách không thiên vị đối với tàu thuyền của mọi quốc gia ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran”, bao gồm tất cả các cảng của Iran tại vịnh Ba Tư và vịnh Oman.
CENTCOM cho biết lực lượng Mỹ sẽ không cản trở quyền tự do hàng hải đối với các tàu quá cảnh qua eo biển tới và đi từ các cảng không thuộc Iran. Lệnh phong tỏa bắt đầu từ 10 giờ sáng ngày 13/4 (giờ miền Đông Mỹ).
Các bên tham chiến có quyền “kiểm tra và khám xét”, nghĩa là họ có thể dừng và kiểm tra cả tàu dân sự ở vùng biển không trung lập, và quyết định cho phép đi tiếp hay không, theo Giáo sư James Kraska, chuyên gia luật hàng hải quốc tế.
Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ tàu nào đi qua eo biển có thể phải chấp nhận bị kiểm tra nếu được yêu cầu, và lực lượng Mỹ sẽ quyết định cho phép tiếp tục hành trình hay không.
Biện pháp này có thể gây thiệt hại kinh tế cho Iran, làm suy yếu khả năng tiếp tục xung đột bằng cách cắt nguồn thu từ xuất khẩu dầu. Tuy nhiên, nó cũng có thể khiến các nước phụ thuộc vào dầu Iran rơi vào thế khó.
Một lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran nhiều khả năng sẽ khiến tàu Iran, vốn vẫn di chuyển qua eo biển trong thời gian chiến sự, không thể tiếp tục làm như vậy, đồng thời có thể cho phép các tàu khác nối lại việc vận chuyển hàng hóa qua tuyến này.
Điều này đánh dấu sự đảo chiều so với chính sách trước đó của Mỹ. Dù đang tập kích Iran, Washington từng cho phép dầu Iran tiếp tục lưu thông nhằm giảm áp lực lên giá năng lượng toàn cầu.
Một số nhà phân tích cho rằng việc chặn dòng dầu Iran có thể làm ảnh hưởng tới nền kinh tế của nước này. Tuy nhiên, các quan chức Iran tỏ ra không lo ngại, thậm chí cảnh báo giá nhiên liệu toàn cầu có thể tăng mạnh.
Thông thường có khoảng 150 tàu đi qua Eo biển Hormuz mỗi ngày. Nhưng trong tháng 3, chỉ có hơn 150 tàu đi qua trong cả tháng. Những tàu này được cho là đã thỏa thuận với Iran. Việc gián đoạn này đã khiến giá dầu tăng vọt.
Nếu lệnh phong tỏa của Mỹ giúp khôi phục tự do hàng hải cho các tàu không liên quan đến Iran, giá dầu có thể giảm, nhưng thời gian và mức độ vẫn chưa rõ.
Tuy nhiên, nhiều yếu tố vẫn chưa chắc chắn: phản ứng của Iran, mức độ chấp nhận rủi ro của các hãng tàu, và khả năng kiểm soát thực tế của Mỹ đối với tuyến đường này. Một số chuyên gia cũng cảnh báo rằng các tàu có thể sử dụng thủ thuật như giả mạo dữ liệu nhận dạng để né tránh kiểm soát, khiến việc thực thi trở nên phức tạp.
