Các tàu thuyền trên eo biển Hormuz ngoài khơi bờ biển Musandam, Oman (Ảnh: Reuters).
Mỹ và Iran đã có các vòng đàm phán trực tiếp và gián tiếp qua trung gian như Pakistan nhằm chấm dứt xung đột leo thang từ đầu năm 2026, bắt nguồn từ các cuộc không kích của Israel và Mỹ nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran ngày 28/2, gây ra cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và hàng loạt quan chức cấp cao khác của Iran.
Vòng đàm phán đầu tiên tại Islamabad (Pakistan) ngày 11/4 kéo dài 21 giờ nhưng thất bại do bất đồng lớn về chương trình làm giàu uranium của Iran, các yêu cầu “quá mức” từ Mỹ và các vấn đề khu vực.
Tổng thống Mỹ Donald Trump từng bày tỏ lạc quan về khả năng đạt thỏa thuận, thậm chí đề cập đến việc ký biên bản ghi nhớ rồi hoàn tất trong 60 ngày, nhưng ông cũng cảnh báo sẽ không gia hạn ngừng bắn nếu Iran không nhượng bộ. Iran khẳng định không chấp nhận đàm phán dưới sức ép quân sự.
Ngoại giao mong manh trước những bước đi quân sự dồn dập
Chỉ trong vài ngày giữa tháng 4, tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran, vốn được kỳ vọng mở ra cơ hội giảm nhiệt căng thẳng Trung Đông, đã bị phủ bóng bởi một loạt động thái quân sự và chính trị cứng rắn. Những diễn biến dồn dập này khiến nỗ lực ngoại giao trở nên mong manh, thậm chí đứng trước nguy cơ đổ vỡ ngay khi chưa kịp định hình một khuôn khổ thỏa thuận ổn định.
Ngày 20/4, truyền thông quốc tế đồng loạt đưa tin Tehran tuyên bố chưa có kế hoạch tham gia vòng đàm phán mới với Washington, sau khi Mỹ bắt giữ một tàu treo cờ Iran gần eo biển Hormuz. Giới chức Iran coi hành động này là “vi phạm lệnh ngừng bắn” và cảnh báo sẽ có phản ứng thích đáng, làm gia tăng nghi ngờ về khả năng nối lại đối thoại.
Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh các nhà trung gian đang nỗ lực thúc đẩy vòng đàm phán mới tại Pakistan. Tuy nhiên, việc Mỹ triển khai các biện pháp cưỡng chế trên biển khiến Tehran nghi ngờ thiện chí của nước này. Các nhà quan sát quốc tế nhận định rằng khoảng cách lập trường giữa hai bên vẫn còn rất lớn, đặc biệt về vấn đề an ninh khu vực và các điều kiện dỡ bỏ phong tỏa eo biển Hormuz.
Trước đó, Tổng thống Mỹ tuyên bố vẫn đang có “những cuộc trao đổi rất tốt” với Iran và cử phái đoàn tới Pakistan vào ngày 20/4 để tiếp tục đàm phán. Tuy nhiên, phát biểu này được đưa ra chỉ vài giờ sau khi căng thẳng leo thang tại eo biển Hormuz, cho thấy sự mâu thuẫn giữa tín hiệu ngoại giao và hành động quân sự.
Nhiều chuyên gia đánh giá, đây là biểu hiện của chiến thuật “đàm phán trong áp lực” - một cách tiếp cận quen thuộc trong các cuộc đối đầu Mỹ - Iran. Phía Mỹ tiếp tục sử dụng sức ép quân sự để buộc Tehran nhượng bộ, trong khi Iran cố gắng duy trì lập trường cứng rắn nhằm tránh bị xem là yếu thế. Điều này khiến bàn đàm phán trở thành phần kéo dài của cuộc đấu trí chiến lược, hơn là tiến trình hòa giải thuần túy.
Eo biển Hormuz - tâm điểm căng thẳng quân sự và kinh tế toàn cầu
Nếu bàn đàm phán là nơi thể hiện cuộc đấu trí về ngoại giao thì eo biển Hormuz lại là điểm nóng của đối đầu trên thực địa. Từ giữa tháng 4 đến nay, khu vực này chứng kiến hàng loạt động thái quân sự khiến tình hình leo thang nhanh chóng.
Ngày 13/4, Mỹ áp đặt phong tỏa hải quân đối với Iran sau khi các cuộc đàm phán trước đó thất bại. Biện pháp này nhằm ngăn tàu thuyền ra vào các cảng Iran và gây sức ép kinh tế trực tiếp lên Tehran. Ước tính, việc phong tỏa trên của Mỹ đã khiến Iran thiệt hại hàng trăm triệu USD mỗi ngày, đồng thời làm gia tăng nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Iran lập tức phản ứng bằng việc đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% dầu mỏ thế giới. Khi Mỹ không dỡ bỏ phong tỏa, Tehran tuyên bố đóng cửa tuyến đường này, đồng thời cáo buộc Washington vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.
Không chỉ dừng ở biện pháp kinh tế, tình hình quân sự cũng leo thang. Iran tiến hành các cuộc tập kích bằng UAV và cảnh báo sẽ đáp trả mọi hành động quân sự của Mỹ. Đồng thời, Mỹ cáo buộc Tehran nổ súng tại khu vực Hormuz, làm gia tăng nguy cơ đối đầu trực tiếp. Đáng chú ý là việc Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu container Touska treo cờ Iran trên vịnh Oman hôm 19/4, đã làm leo thang căng thẳng.
Cùng với đó là lời đe dọa của Tổng thống Donald Trump về việc tấn công các nhà máy điện và cầu của Iran nếu Tehran từ chối thỏa thuận. Ông chủ Nhà Trắng cũng tuyên bố sẽ tiếp tục chặn tàu ra vào các cảng của Iran cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận toàn diện.
Những diễn biến trên là lời nhắc nhở lệnh ngừng bắn kéo dài 2 tuần giữa Mỹ và Iran vẫn rất mong manh trong khi thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột còn xa vời. Trong bối cảnh lệnh ngừng bắn hết hạn ngày 21/4, các chuyên gia cho rằng diễn biến tiếp theo sẽ phụ thuộc rất nhiều vào việc Mỹ và Iran có gặp nhau để tiến hành vòng đàm phán thứ hai tại thủ đô Islamabad - Pakistan hay không.
Cùng với đó, chuỗi động thái trên biển đã biến eo Hormuz trở thành “điểm nghẽn chiến lược” không chỉ của khu vực Trung Đông mà của toàn bộ nền kinh tế thế giới. Khi tuyến hàng hải quan trọng này bị đe dọa, áp lực quốc tế đối với cả Mỹ, Iran cũng tăng lên, buộc các bên phải cân nhắc giữa leo thang quân sự và duy trì kênh đối thoại.
Lệnh ngừng bắn mong manh và triển vọng đàm phán đầy bất định
Một yếu tố quan trọng không kém đang phủ bóng lên tiến trình đàm phán giữa hai nước là thời hạn của lệnh ngừng bắn tạm thời. Thỏa thuận đình chiến kéo dài 2 tuần giữa Mỹ và Iran hiệu lực vào ngày 21/4 và được Tổng thống Trump thông báo gia hạn.
Ngoài yếu tố quân sự, nội bộ Iran cũng xuất hiện những khác biệt quan điểm giữa phe cứng rắn và phe cải cách. Một số phe phái ủng hộ tiếp tục đàm phán để giảm áp lực kinh tế, trong khi phe cứng rắn cho rằng cần duy trì đối đầu để bảo vệ lợi ích chiến lược. Sự chia rẽ này khiến lập trường của Tehran trở nên khó đoán định hơn.
Đối với Mỹ, yếu tố chính trị nội bộ và chiến lược khu vực cũng tác động đến quyết sách. Washington muốn duy trì áp lực để đạt nhượng bộ, nhưng đồng thời phải tránh một cuộc xung đột quy mô lớn có thể kéo dài và gây tổn thất kinh tế - chính trị.
Theo giới chuyên gia, các động thái từ giữa đến cuối tháng 4 cho thấy tiến trình đàm phán Mỹ - Iran đang bị phủ bóng bởi ba yếu tố chính: Một là, sự thiếu lòng tin chiến lược giữa hai bên. Các hành động quân sự diễn ra song song với nỗ lực ngoại giao khiến mỗi bên nghi ngờ thiện chí của đối phương. Hai là, cạnh tranh kiểm soát eo biển Hormuz (nút thắt năng lượng toàn cầu) làm gia tăng giá trị chiến lược của cuộc đối đầu. Điều này khiến cả Mỹ và Iran đều khó nhượng bộ. Ba là, áp lực thời gian từ lệnh ngừng bắn khiến các bên phải quyết định nhanh chóng, trong khi khoảng cách lập trường vẫn lớn.
Trong bối cảnh đó, đàm phán Mỹ - Iran đang diễn ra trong môi trường đầy rủi ro, nơi mỗi bước đi ngoại giao đều bị chi phối bởi các tính toán quân sự. Khả năng đạt thỏa thuận vẫn tồn tại, nhưng triển vọng ngắn hạn bị che phủ bởi nguy cơ leo thang. Tình hình Trung Đông vì thế tiếp tục đứng trước bước ngoặt; hoặc các bên tận dụng cơ hội đối thoại để hạ nhiệt căng thẳng, hoặc chuỗi động thái cứng rắn sẽ đẩy khu vực vào một vòng xoáy đối đầu mới - với những hệ lụy vượt xa phạm vi khu vực.
