Khi nguồn cung bị gián đoạn, dầu diesel nhanh chóng trở thành “nút thắt cổ chai” của nền kinh tế, bởi nó gắn trực tiếp với vận tải, sản xuất và nông nghiệp, trong khi xăng chủ yếu phục vụ nhu cầu đi lại cá nhân và có thể co giãn linh hoạt hơn.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc thị trường dầu diesel vốn đã căng thẳng từ trước khi chiến sự nổ ra. Các quốc gia vùng Vịnh - nguồn cung lớn đối với dầu diesel và nhiên liệu bay - buộc phải cắt giảm xuất khẩu, khiến thị trường gần như không còn “vùng đệm” để hấp thụ cú sốc.
Đáng chú ý, loại dầu thô khai thác tại khu vực này phù hợp hơn để sản xuất dầu diesel, nên bất kỳ sự gián đoạn nào cũng tác động trực diện đến nguồn cung. Trong khi đó, xăng vẫn tương đối dồi dào hơn và chủ yếu biến động theo giá dầu thô.
“Đó là lý do dầu diesel tăng tốc mạnh hơn hẳn, trong khi giá xăng chủ yếu biến động theo giá dầu thô. Thị trường hiện đang thiếu hụt diesel, nhiên liệu hàng không và dầu nhiên liệu, còn nguồn cung xăng vẫn tương đối dồi dào”, ông Joe DeLaura, Chiến lược gia năng lượng toàn cầu tại Rabobank, nhận định trong báo cáo.
Nhân viên đổ xăng cho khách hàng (Ảnh: CPG).
Trước khi xung đột nổ ra, các nhà máy lọc dầu tại khu vực vùng Vịnh vốn đã ưu tiên xuất khẩu dầu diesel và nhiên liệu bay nhiều hơn xăng. Khi nguồn cung này bị gián đoạn, thị trường gần như không có phương án thay thế đủ nhanh để bù đắp khoảng trống.
Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi phần thiếu hụt dầu diesel khó có thể được bù đắp trong ngắn hạn. Trung Quốc - một trong số ít quốc gia có khả năng tăng nguồn cung - lại hạn chế xuất khẩu để ưu tiên thị trường nội địa.
Còn Mỹ, dù là nước xuất khẩu ròng sản phẩm dầu mỏ, cũng không thể “gánh” phần thiếu hụt toàn cầu khi tới 20% nguồn cung bị gián đoạn. Thêm vào đó, dầu thô của Mỹ phù hợp sản xuất xăng hơn dầu diesel, khiến việc điều chỉnh nguồn cung càng trở nên khó khăn.
Ở phía cầu, dầu diesel và xăng cũng có bản chất hoàn toàn khác nhau. Dầu diesel là nhiên liệu của xe tải, tàu vận tải, máy móc nông nghiệp và thiết bị công nghiệp - những mắt xích thiết yếu giữ cho chuỗi cung ứng vận hành.
Một yếu tố khác khiến tình hình thêm phức tạp là sự hạn chế trong công nghệ lọc dầu. Các nhà máy lọc dầu không thể đơn giản “chuyển hướng” sang sản xuất nhiều diesel hơn trong thời gian ngắn, bởi cấu hình sản xuất đã được thiết kế từ trước và phụ thuộc vào loại dầu thô đầu vào.
Việc thay đổi tỷ trọng sản phẩm đòi hỏi đầu tư lớn và thời gian dài, khiến nguồn cung dầu diesel khó có thể tăng nhanh để đáp ứng thị trường.
Triển vọng hạ nhiệt của thị trường phụ thuộc nhiều vào diễn biến địa chính trị, đặc biệt là khả năng duy trì lưu thông qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển năng lượng then chốt của thế giới. Nếu dòng chảy năng lượng được khôi phục, áp lực giá có thể giảm dần. Tuy nhiên, với mức độ gián đoạn sâu như hiện tại, thị trường dầu diesel khó có thể nhanh chóng trở lại trạng thái bình thường, và quá trình tái cân bằng có thể kéo dài nhiều tháng.
