Bangladesh điều chỉnh, Ấn Độ nằm ngoài xu hướng
Ngày 11/4/2026, Quốc hội Bangladesh thông qua Luật Kiểm soát Thuốc lá sửa đổi năm 2026, gỡ bỏ lệnh cấm đối với các sản phẩm thuốc lá không khói. Quyết định được đưa ra sau quá trình Ủy ban đặc biệt của Quốc hội rà soát và đề xuất sửa đổi Sắc lệnh Kiểm soát Thuốc lá. Trên cơ sở đó, Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình Bangladesh đã hoàn thiện dự thảo sửa đổi, loại bỏ quy định cấm và trình Bộ phận Lập pháp và Nghị sự của Quốc hội xem xét.
Động thái này cho thấy Bangladesh đã ưu tiên mô hình quản lý dưới sự kiểm soát của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi của người hút thuốc trưởng thành, song song các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hạn chế sự tiếp cận của thanh thiếu niên, phản ánh xu hướng chuyển từ cấm đoán sang quản lý chặt chẽ tại nhiều quốc gia.
Tại hội thảo ở Dhaka ngày 22/4, ông Hasnat Alam - Kinh tế gia kiêm Quản lý cấp cao Tổ chức Trao đổi Chính sách Bangladesh (PEB) - cho biết, chiến lược giảm tác hại đã được WHO và nhiều tổ chức quốc tế nhìn nhận, nhằm thúc đẩy giải pháp thay thế an toàn hơn thuốc lá điếu. Ông nhấn mạnh cần thừa nhận các sản phẩm không khói ít gây hại hơn, tránh cấm đoán hay áp thuế quá mức, tạo kẽ hở khiến chợ đen phát triển, đồng thời cần xây dựng quy định dựa trên bằng chứng khoa học.
Trong khi đó, quốc gia láng giềng là Ấn Độ vẫn cấm sản phẩm không khói, bất chấp nhu cầu người dùng và thực tế thị trường lậu đang gia tăng, ước tính mỗi năm có thêm khoảng 5,5 triệu hộ gia đình bắt đầu sử dụng.
Bà Shamika Ravi – thành viên Hội đồng Cố vấn Kinh tế cho Thủ tướng Narendra Modi – cho biết mức tiêu thụ thuốc lá tại nước này có xu hướng gia tăng trong bối cảnh chương trình phúc lợi và bảo hiểm y tế công mở rộng. Theo bà, đây là một nghịch lý: người dân vẫn sử dụng thuốc lá gây hại, còn phần lớn chi phí điều trị hậu quả sức khỏe do nhà nước chi trả. Bà cũng lưu ý nếu chính sách chủ yếu hạn chế mà thiếu cách tiếp cận toàn diện, thực tiễn, áp lực lên hệ thống y tế và ngân sách công có thể tiếp tục gia tăng.
Mảnh ghép trong làn sóng dịch chuyển
Bangladesh chỉ là một mảnh ghép của làn sóng dịch chuyển tư duy quản lý toàn cầu. Trước Bangladesh, Đài Loan (Trung Quốc), Mexico, Panama, và cả Bhutan - quốc gia đã từng cấm thuốc lá truyền thống - đều dỡ bỏ lệnh cấm đối với thuốc lá thế hệ mới, cụ thể là thuốc lá nung nóng (TLNN).
Mới đây, tại Argentina, Thượng nghị sĩ Beatriz Luisa Ávila đã trình dự luật đề xuất dỡ bỏ lệnh cấm, xây dựng khung quản lý cho TLNN & TLĐT với các tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định chặt chẽ về ghi nhãn, cảnh báo, quảng cáo và phân phối.
Khi được Thượng viện thông qua, dự luật đưa thuốc lá không khói tại Argentina sẽ có hiệu lực sau 30 ngày sau khi được công bố trên Công báo (Website Thượng viện Argentina senado.gob.ar).
Nhiều quốc gia như Mỹ, Anh và Nhật đã thiết lập khung quản lý thuốc lá không khói bài bản, phân tầng theo cấu tạo, mức độ ảnh hưởng của từng sản phẩm thuốc lá.
Dù thường bị gộp chung, TLĐT và TLNN khác biệt rõ rệt: TLĐT hóa hơi dung dịch không chứa lá thuốc lá; còn TLNN làm nóng thành phần của cây thuốc lá thật thay vì đốt cháy và đã được khoa học chứng minh giảm bớt hàm lượng các chất độc hại so với khói thuốc.
Sự khác biệt về bản chất này dẫn đến cách tiếp cận chính sách khác nhau. Vì TLNN có cấu tạo từ thuốc lá nên thường được quản lý theo luật kiểm soát thuốc lá hiện hành.
Về bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn chặn thanh thiếu niên tiếp cận các sản phẩm thuốc lá không khói, Mỹ cho thấy kết quả tích cực, dù quốc gia này đã hợp pháp hóa các sản phẩm này từ sớm. Theo dữ liệu mới nhất từ Khảo sát Thuốc lá Thanh thiếu niên Quốc gia Hoa Kỳ năm 2025 (NYTS): tỷ lệ học sinh trung học và phổ thông sử dụng thuốc lá sụt giảm 3 năm liên tiếp, xuống còn 7,5% – thấp nhất kể từ năm 2011. Đáng chú ý, tỷ lệ hút thuốc lá điếu giảm kỷ lục, việc sử dụng TLĐT, TLNN và các sản phẩm không khói khác đều tiếp tục giảm.
Nhìn chung, sự điều chỉnh chính sách tại Bangladesh cho thấy mô hình quản lý linh hoạt đang dần thay thế cách truyền thống, hướng tới cách tiếp cận dựa trên thực tiễn và bằng chứng. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế và thiết lập khung quản lý hiện đại không chỉ giúp giải quyết các thách thức nội tại, mà còn phản ánh xu hướng chung khi hơn 100 quốc gia đã cho phép lưu hành thuốc lá không khói ở những mức độ khác nhau.
