Lời hát gây hiểu nhầm
Dù nhạc sĩ Châu Đăng Khoa đã giải thích dùng hình ảnh “lúa chín cúi đầu” ở tầng nghĩa mở rộng, không khuất phục trước nghịch cảnh, số đông khán giả cho rằng nhạc sĩ nên sử dụng một hình ảnh mới, thay vì dùng câu từ gợi liên tưởng tới thành ngữ quen thuộc.
“Lúa chín cúi đầu” xuất phát từ một ngạn ngữ trong tiếng Nhật, có nghĩa đen là bông lúa càng chín thì càng cúi đầu, nghĩa bóng là càng học nhiều thì càng khiêm tốn. Theo Đại từ điển tục ngữ, điển tích và tín ngưỡng dân gian của Nhật Bản (Shogakukan), câu tục ngữ này có nghĩa tương tự cách hiểu của người Việt.
Phân cảnh mô tả câu hát "lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu" trong MV Người Việt mình thương nhau.
Theo Tiến sĩ ngôn ngữ học Đỗ Anh Vũ, khi du nhập vào Việt Nam, nhiều người tạo thêm một vế đi trước câu nói này và hình thành nên đơn vị thành ngữ mới: "Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu". Câu nói đã trở thành nếp nghĩ quen thuộc trong tâm thức cộng đồng.
"Hiểu theo nghĩa đen có nghĩa là bông lúa càng chín thì càng cúi đầu, còn nghĩa bóng là người càng có giá trị, học nhiều thì càng khiêm tốn, khiêm nhường và không phô trương. Ở đây hình ảnh ‘lúa chín’ và ‘cúi đầu’ mang tính biểu tượng và ẩn dụ rõ nét về đức tính khiêm tốn", ông Đỗ Anh Vũ nói.
Chia sẻ với PV Tiền Phong , nhà văn Hoàng Anh Tú cũng cho rằng lúa thật khi chín bao giờ cũng trĩu xuống. Càng đầy hạt càng nặng, càng tự nhiên mà cúi. Chỉ có những bông lúa lép, hoặc chưa đủ độ chín mới cứ thẳng đơ, không cúi đầu.
Vì thế, nếu nói “lúa chín không cúi đầu” như lời bài hát của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, người nghe khó tránh liên tưởng với sự ngoan cố, cố chứng tỏ cái tôi mà người trẻ rất hay mắc phải.
Hình ảnh cây lúa trong MV.
“Người trẻ hay nhầm lẫn giữa kiên định và cố chấp, ngoan cố. Kiên định là có đủ lý lẽ, là đã lắng nghe hết cả hai tai, đã nhìn đủ sáu mặt và can đảm lựa chọn, bao gồm chịu trách nhiệm đến cùng với điều mình đã lựa chọn. Kiên định còn là biết lúc nào cần giữ, khi nào cần buông.
Nên ‘lúa chín không cúi đầu’ chỉ là sự gồng lên, tự thổi phồng mình, ngạo nghễ rỗng ruột. Cho đến khi đủ đầy trải nghiệm, kiến thức, va đập của đời rồi mới nhận ra cúi đầu cũng là để học, để hiểu, để không cần phải thắng nếu cái thắng đó làm thương tổn người thương của mình”, nhà văn Hoàng Anh Tú nói.
Phân tích riêng về hình ảnh cây lúa, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long nhấn mạnh lúa không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là một biểu tượng mạnh mẽ của văn hóa Việt.
Nhìn lại, hình ảnh “lúa chín cúi đầu” bên cạnh vai trò là câu thành ngữ ông cha để lại lời khuyên về thái độ sống, còn hàm chứa sự kết tinh của cả một hệ giá trị. Nó nhắc con người về mối quan hệ giữa thành tựu và cách ứng xử, giữa sức mạnh và sự khiêm nhường. Đồng thời, qua cây lúa, ta thấy được một quan niệm của người Việt: sức mạnh đích thực không nằm ở sự phô bày, mà ở khả năng tích tụ, chịu đựng và biết “cúi xuống” đúng lúc để nâng mình lên một tầm cao khác.
Trách nhiệm không của riêng nhạc sĩ
Nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, ê-kíp sản xuất đều lên tiếng và có giải pháp xử lý là sửa lời và MV, song nhiều khán giả vẫn đang chờ chia sẻ từ nghệ sĩ thể hiện là Hòa Minzy và Cẩm Ly.
Một số người cho hay việc lời hát gây tranh cãi, cần chỉnh sửa thuộc về tác giả, nhưng là ca sĩ thể hiện trực tiếp cũng nên nhìn nhận thấu đáo, cẩn trọng với mỗi đứa con tinh thần của mình.
Chẳng những thế, trong ngày ra mắt MV, khi fan lấn cấn: “Câu ‘lúa chín cao mà chẳng hề cúi đầu’, nghĩa bóng không bàn nhưng thực tế bông lúa chín mà không cúi đầu là lúa lép”, Hòa Minzy trả lời ngắn gọn: “Căn bản là nghĩa bóng”.
Câu trả lời càng khiến nhiều khán giả không hài lòng, kéo theo những bài tranh luận chưa thấy điểm dừng.
Cẩm Ly (trái) và Hòa Minzy đều thể hiện câu hát gây tranh cãi trong MV.
Giọng ca Bắc Bling cho biết cô và Cẩm Ly là khách mời trong dự án này.
MV Người Việt mình thương nhau nằm trong dự án nghệ thuật cộng đồng Viet Nam Love được khởi xướng bởi NSX - đạo diễn Trần Thành Trung. Bài hát được hiển thị trên 5 kênh YouTube gồm Gala nhạc Việt, Hòa Minzy, Cẩm Ly Official, T Production và Ganga Studio. MV tăng view mạnh sau tranh cãi, đến nay đã hơn 2 triệu lượt xem cùng 20.000 lượt like (thích) và hơn 11.000 lượt dislike (không thích)
Ở thị trường nước ngoài, nhất là US-UK, nghệ sĩ thường là ca sĩ kiêm sáng tác (singer-songwriter), chịu trách nhiệm chính với mỗi sản phẩm nếu xảy ra sai sót.
Karol G - nữ ca sĩ từng đoạt Grammy - từng bị nhiều người chỉ trích là ám chỉ việc tình dục hóa các cô gái chưa đủ tuổi vị thành niên trong bài hát +57.
Trước phản ứng của dư luận, Karol G bác bỏ cách hiểu sai lầm này. Cô hiểu nghệ sĩ sẽ phải đối diện với những cách diễn giải khác nhau, nhưng vẫn nói lời xin lỗi.
“Không điều gì trong bài hát mang ý nghĩa như những gì đang bị suy diễn, cũng không được viết từ góc nhìn đó. Tuy nhiên, tôi lắng nghe, tôi nhận trách nhiệm và hiểu rằng mình còn nhiều điều phải học hỏi. Tôi thực sự bị ảnh hưởng và xin lỗi từ tận đáy lòng”, nữ ca sĩ khẳng định.
Một trường hợp khác là Lizzo. Chỉ ba ngày sau khi phát hành ca khúc Grrrls , nữ ca sĩ đã nhanh chóng sửa lời vì bị phản ứng về việc sử dụng từ “spaz” - bị coi là mang tính miệt thị người khuyết tật. Cô lên tiếng xin lỗi và khẳng định không muốn lan truyền ngôn từ gây tổn thương, đồng thời phát hành phiên bản mới của bài hát.
Ca sĩ Karol G.
Ca khúc có tên Kill Those F--king Yankees của Psy gây bàn luận vì chứa nhiều từ ngữ gay gắt về nước Mỹ. Nam ca sĩ Gangnam style đã phải trực tiếp lên tiếng xin lỗi. Trong bài phân trần, anh nói rõ lý do, ngữ cảnh khiến lời hát tranh cãi ra đời và sau cùng là lời xin lỗi. Anh hy vọng khán giả Mỹ chấp nhận lời xin lỗi của mình.
Tranh cãi ca từ không mới, nhưng cách đối diện với tranh cãi lại nói nhiều về nghệ sĩ. Với nhiều khán giả, họ quan trọng cách nghệ sĩ đối diện, thái độ cầu thị, sẵn sàng lắng nghe và điều chỉnh khi cần thiết. Sau cùng, âm nhạc vẫn cần sự tương tác lớn với cộng đồng.
Một ca khúc khi gây tranh cãi, dư luận không chỉ đặt câu hỏi cho người sáng tác, mà còn cho cả người thể hiện. Việc lên tiếng, xin lỗi hay điều chỉnh cho thấy trách nhiệm cần được chia sẻ giữa tất cả người đứng tên trong sản phẩm.
