Ngoài làm gốm, Nguyễn Trường Sơn (phải) còn là diễn giả chia sẻ về gốm - Ảnh: NVCC
Lớn lên ở làng gốm
Tuổi thơ của anh gắn với những công việc nhỏ trong xưởng gia đình. "Từ khi còn nhỏ, bố mẹ đã cho lũ trẻ chúng tôi cùng san sẻ công việc. Có rất nhiều công đoạn trong quá trình làm gốm mà tôi có thể phụ giúp như chuốt hàng, làm men... Yêu gốm, yêu đất có lẽ là từ khi ấy", anh nhớ lại.
Nhưng Sơn không chọn con đường lặp lại những gì đã có. Anh tin rằng làm gốm là một quá trình thay đổi liên tục bởi nếu chỉ dừng ở việc tái hiện, gốm sẽ chết. Cũng chính từ suy nghĩ ấy mà cuối năm 2021, anh cùng một nhóm bạn trẻ đã sáng lập thương hiệu gốm BỤT. Dự án ra đời không ngoài ước mong người trẻ của làng nghề sẽ viết tiếp câu chuyện của gốm Bát Tràng bằng ngôn ngữ đương đại, nơi truyền thống và sáng tạo song hành.
Những ngày đầu, gốm BỤT tập trung vào các dòng bình hoa độc bản. Mỗi chiếc bình có hình dáng, màu men, bề mặt khác nhau, không chiếc nào giống chiếc nào. Người chơi gốm nhanh chóng nhận ra dấu ấn riêng: thô mộc nhưng tinh tế, phóng khoáng mà có chiều sâu.
Khi dòng sản phẩm này được đón nhận, Sơn tiếp tục mở rộng biên độ sáng tạo sang tranh gốm - một địa hạt khó hơn, đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật gốm, hội họa và cảm xúc. Trong xưởng, những bức tranh gốm được tạo hình thủ công, phơi khô rồi đưa vào lò nung.
Có bức thành công, có bức nứt vỡ sau nhiều ngày chờ đợi. Sơn không né tránh những thất bại ấy. "Có những chuyến lò hỏng tới hai phần ba số tác phẩm - anh kể rồi tiếp - Ai cũng tiếc nhưng tôi nghĩ đơn giản không sao hết, tất cả chỉ là thử thách và chuyến sau chắc chắn sẽ thành công". Sự bình thản đó chắc phải đến từ trải nghiệm đủ dài với đất, lửa và cả những giới hạn của con người.
Trải nghiệm cuộc sống cho nghề sâu hơn
Nhiều năm làm nghề, Nguyễn Trường Sơn chọn phải đi để làm mới mình. Anh đã từng thực hiện hành trình đi bộ xuyên Việt, tự cho mình khoảng lùi cần thiết giữa nhịp sống quá nhanh. Anh nói muốn có không gian và thời gian chậm lại cho riêng mình, tách khỏi dự án, công việc để có trải nghiệm mới.
Và chuyến đi giúp anh tiếp xúc sâu hơn với đời sống văn hóa ở nhiều vùng miền, song điều đọng lại sâu đậm nhất với anh là tình người. Những đêm trú mưa dưới mái hiên trường học, những bữa cơm giản dị của người dân miền núi sẻ chia... đều trở thành chất liệu sống động cho sáng tạo của Sơn sau này.
Con đường Sơn chọn không dễ. Khởi nghiệp trong một làng nghề lâu đời đồng nghĩa với việc phải tìm lối đi riêng mà không tách rời gốc rễ. Có khó khăn trong việc xây dựng đội ngũ, thử nghiệm nguyên liệu, chọn men, nung lò mà mỗi bước đi đều là bài học.
Điều giúp anh vững lòng là luôn tự hỏi "Vì sao mình bắt đầu?" bởi chính câu hỏi ấy kéo anh trở về với tình yêu ban đầu dành cho đất, cho gốm và cho câu chuyện văn hóa mà anh muốn kể.
Ở đó, người ta hay gọi những người gắn bó lâu năm trong nghề là nghệ nhân. Nhưng Trường Sơn chỉ dám tự nhận mình là một nghệ sĩ gốm. Anh muốn gốm bay bổng hơn, không bị đóng khung. Điều này không có nghĩa anh làm gốm xa rời thực tế mà là tự cho mình quyền dám thử nghiệm, dám thất bại và dám kể câu chuyện của thời đại mình đang sống qua mỗi tác phẩm.
Nguyễn Trường Sơn cùng một tác phẩm độc bản của mình - Ảnh: NVCC
Gốm be chạch độc bản
Một trong những dấu ấn rõ nét của Nguyễn Trường Sơn là dòng gốm be chạch. Đây vốn là phương pháp làm gốm lấy cảm hứng từ kỹ thuật xưa nhưng được anh phát triển theo hướng giữ lại nguyên dấu tay của người thợ. Bề mặt gốm vì thế có độ lồi lõm tự nhiên, tạo nên hiệu ứng ánh sáng rất riêng.
"Với gốm vuốt tay, một ngày có thể làm vài chục chiếc nhưng với be chạch mỗi ngày chỉ làm được ba đến năm chiếc. Mỗi sản phẩm là độc bản. Ngay cả người làm ra nó cũng không thể lặp lại y hệt", Sơn nói.
Chính tính độc bản ấy khiến anh không quá lo lắng trước câu chuyện sao chép. Sơn thừa nhận ở làng nghề, việc bị học hỏi hay bắt chước là điều khó tránh. Nhưng anh tin rằng giá trị cốt lõi của gốm thủ công nằm ở dấu tay, ở cảm xúc và thời gian mà người thợ gửi gắm.
"Muốn là người tiên phong thì phải chấp nhận bị sao chép. Nhưng với gốm độc bản, sự sao chép chỉ dừng ở hình thức, không thể chạm tới phần hồn", Sơn tự tin.
Làm chậm, làm ít, làm khác
Nhìn những tác phẩm gốm mang dấu tay thô mộc nhưng đầy dụng ý của Nguyễn Trường Sơn, người xem có thể cảm nhận một tinh thần chậm rãi, đối lập với nhịp sống gấp gáp ngoài kia. Đó không phải là sự hoài cổ đơn thuần mà là một cách đối thoại với hiện tại.
Gốm của anh không chỉ để trưng bày mà để nhắc người ta dừng lại, chạm vào và lắng nghe. Trong dòng chảy đương đại, nơi nhiều sản phẩm được tạo ra nhanh và giống nhau, Nguyễn Trường Sơn chọn con đường ngược lại: làm chậm, làm ít, làm khác.
Anh không chỉ muốn góp phần giữ lửa cho làng nghề Bát Tràng mà mong có thể thổi vào đó một góc nhìn mới. Câu chuyện ấy có ký ức làng nghề, có trải nghiệm cá nhân, có những chuyến đi và cả những vết nứt không che giấu. Với Sơn, chính những điều đó làm nên vẻ đẹp bền bỉ của gốm Việt hôm nay.
