Các luật sư tham gia phiên tòa tại TP.HCM - Ảnh: HỮU HẠNH
Câu chuyện đó không phải ngoại lệ. Nó phản ánh một thực tế rằng người nghèo, nông dân, lao động phổ thông gần như không có khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý tư nhân khi xảy ra tranh chấp với doanh nghiệp có nguồn lực mạnh hơn.
Tuy đã có hệ thống trợ giúp pháp lý nhà nước ở các tỉnh, thành cùng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, nhưng đội ngũ này vẫn còn mỏng. Đặc biệt tại các tỉnh miền núi nơi tỉ lệ người nghèo cao, điều kiện đi lại khó khăn và nhiều người dân chưa biết về quyền được trợ giúp pháp lý của mình. Hệ thống có nhưng khoảng trống thực tế vẫn rất lớn.
Theo dự thảo, luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan lực lượng vũ trang hoặc cán bộ doanh nghiệp nhà nước được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư để thực hiện các hoạt động pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước.
Việc thí điểm dự kiến triển khai tại 8 bộ và 10 địa phương từ ngày 1-10-2026 đến hết 30-9-2028. Đây là lần đầu tiên Việt Nam thể chế hóa một lực lượng pháp lý chuyên nghiệp ngay bên trong bộ máy công quyền thay vì tiếp tục dựa vào cơ chế thuê ngoài hoặc trông chờ vào sự tự nguyện của luật sư tư.
Ý nghĩa của đề xuất này không chỉ nằm ở chỗ Nhà nước có thêm công cụ pháp lý. Phạm vi công việc của luật sư công bao gồm tham gia tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho cơ quan Nhà nước ở Trung ương và địa phương, thực hiện tư vấn pháp luật và đại diện cho cơ quan Nhà nước trong giải quyết các vụ kiện tranh chấp trong nước và quốc tế về đầu tư, thương mại, hành chính, dân sự.
Khi bộ máy Nhà nước có đội ngũ pháp lý đủ năng lực, chất lượng của các quyết định hành chính, của quá trình đàm phán và giải quyết tranh chấp sẽ được nâng lên. Và người hưởng lợi sau cùng vẫn là người dân, những người đang chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các quyết định đó.
Đây là hướng đi "hai trong một" rất thiết thực. MTTQ vốn có chức năng giám sát và phản biện xã hội. Công đoàn vốn là tổ chức đứng về phía người lao động. Nếu hai tổ chức này có thêm lực lượng luật sư công thì họ không chỉ có thêm tiếng nói mà còn có thêm công cụ pháp lý để bảo vệ tiếng nói đó trước tòa.
Các luật sư tham gia phiên tòa chờ kiểm tra an ninh trước khi vào phòng xử tại TP.HCM - Ảnh: HỮU HẠNH
Nếu đặt luật sư công trong MTTQ hoặc đoàn thể, thì họ có thể sẽ phải xử lý các hồ sơ gắn với phản ánh của người dân, các kiến nghị sau giám sát, các vụ việc khiếu nại tố cáo kéo dài và những trường hợp cần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân khi thực hiện các quyền hiến định của mình.
Đó chính là những vụ việc mà người như người nông dân miền Trung mà tôi vừa kể trên cần được hỗ trợ nhất. Và hiện nay gần như không có kênh nào đủ năng lực đồng hành với họ suốt từ đầu đến cuối.
Để mô hình này phát huy đúng tiềm năng, tôi cho rằng điều quan trọng là thiết kế thể chế phải đủ rõ ràng.
Dự thảo cần xác định cụ thể cơ chế để luật sư công tại các tổ chức đoàn thể thực sự hoạt động độc lập về chuyên môn, có quy trình xử lý xung đột lợi ích minh bạch và được bảo vệ khi thực hiện đúng nghĩa vụ nghề nghiệp. Đây không phải điều kiện khó khả thi, mà là yêu cầu kỹ thuật hoàn toàn có thể giải quyết trong quá trình hoàn thiện văn bản trước khi trình Quốc hội.
Về chế độ, chính sách, luật sư công được hưởng hỗ trợ hằng tháng bằng 100% theo hệ số lương hiện hưởng, cùng thù lao, tiền thưởng và các chế độ khác theo quy định.
Chế độ đãi ngộ rõ ràng là tín hiệu tốt để thu hút những người có năng lực thực sự vào vị trí này thay vì chỉ bổ nhiệm theo biên chế sẵn có.
Đây là lần đầu tiên một chế định pháp lý ở Việt Nam tiếp cận gần nhất với quan niệm về quyền bình đẳng trước pháp luật theo nghĩa thực chất. Không phải chỉ mọi người đều có quyền ra tòa trên giấy tờ mà mọi người đều có khả năng thực tế để thực hiện quyền đó.
Người nghèo, nông dân tranh chấp đất đai, lao động bị sa thải bất hợp pháp… đều cần một người đứng cạnh họ trong phòng xét xử và biết mình đang nói gì.
Quyền bình đẳng trước pháp luật từ lâu đã được ghi nhận trong Hiến pháp. Nhưng giữa quyền được ghi và quyền được dùng, khoảng cách vẫn còn đó.
Chế định luật sư công nếu được mở rộng đến tận MTTQ và các tổ chức đoàn thể chính là nhịp cầu rút ngắn khoảng cách ấy. Người dân đã chờ đủ lâu để có một người bảo vệ thực sự đứng về phía mình.
