Các tàu hàng hoạt động gần eo biển Hormuz ngày 11-3 giữa xung đột Mỹ - Israel và Iran - Ảnh: REUTERS
Vấn đề eo biển Hormuz là một trong những bất đồng và điểm nghẽn chiến lược lớn nhất, gây bế tắc trong các cuộc đàm phán.
Iran đòi toàn quyền kiểm soát và thu phí tàu bè đi qua eo biển này như một điều kiện để đạt được thỏa thuận dài hạn.
Ngược lại, Mỹ kiên quyết yêu cầu quyền tự do hàng hải tuyệt đối cho tất cả tàu bè trên thế giới qua lại. Phía Iran cũng bác bỏ đề xuất của Mỹ về việc kiểm soát chung eo biển này.
Mỹ và Israel là hai nước phản đối quyết liệt nhất quyết định của Iran, tiến hành các chiến dịch quân sự nhằm duy trì tự do hàng hải, đồng thời kêu gọi một liên minh quốc tế để đối phó với lệnh phong tỏa của Iran.
Trong khi đó Anh, Pháp, Đức, Hà Lan, Ý, Nhật Bản cho rằng Iran vi phạm luật tự do hàng hải, đã ra tuyên bố chung sẵn sàng hỗ trợ các nỗ lực bảo đảm an ninh tại eo biển. Một liên minh 40 quốc gia do Anh dẫn đầu đã cam kết thực hiện các hành động phù hợp để mở cửa lại tuyến vận tải này.
Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 quy định tất cả các tàu thuyền không gây hại có quyền qua lại tự do qua các eo biển tự nhiên và không bị cản trở. Điều 26 của UNCLOS nghiêm cấm việc thu phí từ các tàu nước ngoài cho việc đi qua các eo biển này.
Các quốc gia ven biển chỉ có thể thu phí cho các dịch vụ cụ thể cung cấp cho tàu như hoa tiêu, cứu hộ hoặc sử dụng cơ sở hạ tầng của cảng nhưng không được phân biệt đối xử giữa các quốc gia.
Trước khi Mỹ và Israel mở chiến dịch "Epic Fury" vào Iran ngày 28-2-2026, Iran đã không thu bất cứ khoản phí nào của tàu bè đi qua eo biển Hormuz.
Việc Iran đưa ra một khoản phí khoảng 2 triệu đô la cho mỗi tàu đi qua eo biển này chỉ vào đầu tháng 4-2026, là nhằm đáp lại cuộc tấn công của Mỹ, đồng thời Iran cho rằng đây là một khoản phí cho việc đảm bảo an ninh và "dịch vụ thông hành" qua eo biển trong điều kiện chiến tranh.
Phần lớn các eo biển quan trọng trên thế giới đều tuân thủ nguyên tắc tự do hàng hải và không thu phí quá cảnh trực tiếp.
Tuy nhiên một số eo biển, trong đó có eo biển Bosphorus và Dardanelles của Thổ Nhĩ Kỳ, được phép thu các khoản phí tiêu chuẩn cho dịch vụ y tế, cứu hộ và hải đăng nhưng không được thu phí quá cảnh chung. Kể từ năm 2022, các mức thuế này đã được tăng lên đáng kể.
Eo biển Hormuz là "vũ khí chiến lược" tối thượng của Iran nhằm răn đe Mỹ và Israel, gây sức ép đối với cộng đồng quốc tế buộc Mỹ phải chấm dứt cuộc chiến chống Iran và là át chủ bài trong các cuộc đàm phán với Mỹ. Vì vậy vấn đề eo biển Hormuz chỉ có thể được giải quyết khi Mỹ chấm dứt cuộc chiến với Iran.
