Tốc độ chọn lọc tự nhiên tăng mạnh sau khi con người chuyển từ săn bắt, hái lượm sang nông nghiệp - Ảnh: AI
Trong nhiều năm, các nhà khoa học tin rằng tiến hóa gần đây của loài người diễn ra tương đối chậm. Tuy nhiên một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Nature đã làm thay đổi hoàn toàn nhận định này, cho thấy chọn lọc tự nhiên đã tác động sâu rộng và liên tục lên bộ gene người trong suốt hàng nghìn năm qua.
Dữ liệu ADN cổ "khổng lồ" làm thay đổi bức tranh tiến hóa
Nghiên cứu do nhóm khoa học tại Harvard University dẫn đầu đã phân tích dữ liệu di truyền của gần 16.000 người cổ đại sống tại khu vực Tây Âu - Á trong khoảng 18.000 năm. Bộ dữ liệu này bao gồm hơn 10.000 mẫu ADN mới, kết hợp với hàng nghìn mẫu đã công bố trước đó và cả dữ liệu gene người hiện đại.
Quy mô chưa từng có này giúp các nhà khoa học lần đầu tiên "theo dõi" trực tiếp cách các biến thể gene thay đổi theo thời gian.
Kết quả cho thấy có tới 479 biến thể gene đã chịu tác động mạnh của chọn lọc tự nhiên trong 10.000 năm qua, con số cao hơn nhiều so với các ước tính trước đây.
Trước đây, giới khoa học chỉ ghi nhận vài chục trường hợp rõ ràng về việc một biến thể gene được "ưu tiên" vì giúp con người sống sót hoặc sinh sản tốt hơn. Nhưng nghiên cứu mới cho thấy hiện tượng này thực ra diễn ra phổ biến hơn nhiều.
Chọn lọc tự nhiên chỉ chiếm khoảng 2% tổng thay đổi tần suất gene. Phần lớn biến đổi vẫn đến từ các yếu tố khác như di cư, pha trộn dân cư hoặc biến động ngẫu nhiên. Tuy nhiên 2% trong hàng nghìn năm và hàng triệu biến thể gene vẫn là một con số đáng kể, đủ để định hình nhiều đặc điểm sinh học quan trọng của con người ngày nay.
Các biến thể gene được phát hiện liên quan đến nhiều đặc điểm quen thuộc, bao gồm màu da sáng hơn, tóc đỏ, nguy cơ hói đầu, nhóm máu, khả năng miễn dịch và nguy cơ mắc các bệnh như viêm khớp, bệnh Crohn hay lao.
Một số xu hướng đáng chú ý: Nhóm máu B tăng lên trong 6.000 năm gần đây, trong khi nhóm A giảm; Một số biến thể giúp kháng HIV đã xuất hiện từ rất sớm, trước cả các đại dịch lịch sử; Các gene liên quan đến miễn dịch và viêm trở nên phổ biến hơn.
Nông nghiệp: bước ngoặt làm tăng tốc tiến hóa
Một phát hiện quan trọng của nghiên cứu là tốc độ chọn lọc tự nhiên tăng mạnh sau khi con người chuyển từ săn bắt, hái lượm sang nông nghiệp.
Khi định cư, thay đổi chế độ ăn, sống gần động vật nuôi và tập trung dân số đông hơn, con người phải đối mặt với những áp lực môi trường hoàn toàn mới. Điều này khiến các đặc điểm liên quan đến miễn dịch, chuyển hóa và tim mạch trở nên quan trọng hơn.
Đặc biệt, xu hướng da sáng hơn được cho là thích nghi với môi trường ít ánh nắng, giúp cơ thể tổng hợp vitamin D hiệu quả hơn trong điều kiện chế độ ăn nghèo vi chất.
Nghiên cứu cũng cho thấy một thực tế quan trọng: tác động của gene có thể thay đổi theo thời gian. Một biến thể có lợi trong quá khứ có thể trở nên vô ích, thậm chí gây hại trong môi trường hiện đại.
Điều này cho thấy tiến hóa không phải là một quá trình tuyến tính hướng tới "tốt hơn", mà là sự thích nghi liên tục với môi trường luôn thay đổi.
Phát hiện này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử tiến hóa của loài người, mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong y học. Việc xác định các biến thể gene từng mang lại lợi thế sinh tồn có thể giúp giải thích nguy cơ bệnh tật ngày nay và hỗ trợ phát triển thuốc hoặc liệu pháp gene.
Các nhà nghiên cứu cũng kỳ vọng phương pháp này sẽ được áp dụng cho các khu vực khác trên thế giới như Đông Á, châu Phi hay châu Mỹ để có cái nhìn toàn diện hơn về tiến hóa của loài người.
