Quỹ khoa học quốc gia là tổ chức tài trợ nghiên cứu khoa học lớn nhất của Mỹ - Ảnh: AP
Quyết định của Tổng thống Donald Trump sa thải toàn bộ 22 thành viên Hội đồng Khoa học quốc gia Mỹ (NSB) gây chấn động giới khoa học và chính trị tại Mỹ.
Đầu tuần này, Nhà Trắng đột ngột gửi email thông báo cho từng thành viên NSB, hội đồng giám sát Quỹ Khoa học quốc gia (NSF), họ đã bị "chấm dứt hợp đồng, có hiệu lực ngay lập tức".
Việc này diễn ra sau nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm cắt giảm mạnh ngân sách của NSF và làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng khoa học rằng nó có thể làm suy yếu cơ chế kiểm soát độc lập vốn là nền tảng của hệ thống nghiên cứu Mỹ.
Theo giới phân tích, đây là một phần trong nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm tái định hình vai trò của khoa học trong hệ thống quyền lực liên bang.
Thể chế độc lập bị "xóa sổ"
NSB là cơ quan giám sát và định hướng cho NSF, tổ chức tài trợ nghiên cứu khoa học lớn nhất của Mỹ.
Các cơ quan như NSB gia được thiết kế để đảm bảo tính liên tục, đánh giá chuyên môn và tầm nhìn dài hạn trong các lĩnh vực giao thoa giữa nghiên cứu, đổi mới và chính sách quốc gia.
Vì vậy các thành viên NSB thường được bổ nhiệm theo nhiệm kỳ chồng lấn (thời hạn 6 năm) giữa các đời tổng thống nhằm bảo đảm tính ổn định và tránh bị chi phối bởi chính trị ngắn hạn.
Chính vì vậy việc sa thải toàn bộ hội đồng cùng lúc được các chuyên gia mô tả là "chưa từng có tiền lệ".
Theo Hãng tin Reuters, việc sa thải diễn ra đột ngột khiến nhiều chương trình và quyết định khoa học đang trong quá trình triển khai rơi vào trạng thái bất định.
Về dài hạn, các nhà khoa học lo ngại những động thái này sẽ làm sụp đổ sự đầu tư vào nghiên cứu cơ bản và phát triển nhân tài, thay thế bằng sự tập trung vào những lĩnh vực mà chính quyền quan tâm như năng lượng hạt nhân, máy lượng tử, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu lớn...
Ông Willie May, một trong những thành viên hội đồng bị sa thải và là phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu và phát triển kinh tế tại Đại học Morgan, cho biết ông "vô cùng thất vọng" nhưng không ngạc nhiên.
"Tôi đã theo dõi việc phá bỏ có hệ thống cơ sở hạ tầng tư vấn khoa học của chính phủ này với sự lo ngại ngày càng tăng, và NSB chỉ đơn giản là nạn nhân mới nhất", ông nhận định.
Chính quyền ông Trump cũng đang tìm cách cắt một nửa ngân sách của NSF cho năm 2026.
"Tôi nghĩ đây là một dấu hiệu nữa cho thấy những thay đổi sâu rộng mà chính quyền đang lên kế hoạch cho NSF", nhà nghiên cứu Yolanda Gil nói với tờ Los Angeles Times.
Theo Đài NPR, chính quyền ông Trump thời gian qua làm suy yếu hoặc gạt bỏ vai trò của các cơ quan tư vấn khoa học trong toàn chính phủ, bao gồm việc giải tán các hội đồng tư vấn tại Cơ quan Bảo vệ môi trường và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh.
Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ nhân sinh Robert F. Kennedy Jr., một người hoài nghi vắc xin, đã loại bỏ các thành viên của Ủy ban cố vấn về thực hành tiêm chủng.
"Những hành động tương tự của chính quyền trên khắp các lĩnh vực của chính phủ liên bang và đặc biệt là liên quan đến nghiên cứu khoa học, dường như chỉ là vấn đề thời gian", ông Keivan Stassun, một thành viên của NSB đang làm việc tại Đại học Vanderbilt, cảnh báo.
Một số chuyên gia lo ngại ngành khoa học Mỹ sẽ thu hẹp vào những lĩnh vực mà chính quyền quan tâm như AI - Ảnh: REUTERS
Thay máu chính trị
Nhà Trắng giải thích việc sa thải hội đồng NSB phù hợp với phán quyết của Tòa án tối cao năm 2021, trong đó "đặt ra các câu hỏi hiến pháp về việc liệu những người được bổ nhiệm không được Thượng viện phê chuẩn có thể thực hiện các quyền hạn mà Quốc hội đã trao cho Hội đồng Khoa học quốc gia hay không".
Tuy nhiên ông Roger Beachy, một thành viên NSB cũng bị sa thải, cho rằng việc này có thể mở đường cho giám đốc mới của NSB Jim O'Neill, nhà đầu tư công nghệ sinh học và không có chuyên môn khoa học, đưa người của mình vào.
Nó cũng tương tự như khi Bộ trưởng Y tế Kenedy đưa những người cùng quan điểm vào ủy ban cố vấn vắc xin. Điều này dẫn đến lo ngại rằng, theo ông Beachy, NSB có thể trở thành một hội đồng mang tính đảng phái, thiên vị và "nhận mệnh lệnh từ chính quyền thay vì hoạt động độc lập".
Nữ nghị sĩ Đảng Dân chủ California Zoe Lofgren, thành viên cấp cao của Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện, cơ quan giám sát NSF, gọi động thái này là một "cuộc tấn công vào khoa học".
"Trước đây các khoản tài trợ (của NSF) dựa trên thành tích. Giờ đây, chúng dường như có ảnh hưởng chính trị nhiều hơn", bà nói.
Điều gây lo ngại khác là việc sa thải các thành viên NSB có thể làm suy yếu vị thế thống trị khoa học của Mỹ trước các đối thủ toàn cầu.
"Vào thời điểm Mỹ đang đối mặt với sự cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt trong khoa học và công nghệ, khi các quốc gia khác đang đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và lực lượng lao động STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) sẽ là nền tảng cho sự đổi mới trong thế kỷ tới, chúng ta lại đang làm suy yếu một cách có hệ thống các thể chế và những người tận tâm giữ cho đất nước chúng ta ở vị trí dẫn đầu", ông Willie May lo lắng.
