Công trình thuỷ điện tích năng đầu tiên của Việt Nam
Không khí ở công trường Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái đang rất sôi động. Tiếng máy khoan, tiếng nổ mìn dội vào vách đá. Những đoàn xe tải hạng nặng nối đuôi nhau ra vào, chở đất đá từ trong lòng núi ra ngoài. Xe tưới nước làm việc liên tục để hạn chế bụi.
Từ cửa hầm dẫn nước đến khu vực nhà máy ngầm, ánh đèn vẫn sáng xuyên suốt, dòng oxy được bơm vào liên tục.
Đứng bên cửa hầm, ông Phạm Thanh Hoài, Giám đốc Ban Quản lý dự án Điện 3 (EVNPMB-3), cho biết chủ đầu tư và các đơn vị thi công đã xác định đây là một công trình đặc biệt. “Đây là dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, một loại hình mà trước đó hệ thống điện trong nước chưa từng có kinh nghiệm triển khai”, ông nói.
Liên danh các nhà thầu chủ lực như Lũng Lô, Trường Sơn… vào cuộc với một nhịp độ rất cao. Những khẩu hiệu như “vượt nắng, thắng mưa”, “ăn tranh thủ, ngủ khẩn trương” trở thành nhịp sống hàng ngày của những người làm việc dưới lòng núi.
Ở các đường hầm, điều kiện thi công không hề dễ chịu. Không gian chật hẹp, độ ồn lớn, dưỡng khí hạn chế và địa chất có những đoạn biến đổi so với thiết kế ban đầu buộc các đơn vị thi công phải liên tục điều chỉnh phương án để phù hợp với thực tế.
Trung tá Lê Đình Lam, Giám đốc Ban điều hành liên danh gói thầu 2XL-BA, cho biết trước đây mỗi mũi khoan chỉ đạt hơn 100m mỗi tháng, nhưng với việc đưa vào sử dụng thiết bị hiện đại và tối ưu quy trình thi công, nhiều mũi đã đạt 150–180m, thậm chí có thời điểm tiến gần mốc 200m.
Tuy nhiên, không phải lúc nào tiến độ cũng diễn ra thuận lợi. Hiện tại, việc thiếu nhiên liệu đang có nguy cơ ảnh hưởng đến nhiều thiết bị trên công trường, trong khi yêu cầu tiến độ vẫn giữ nguyên.
Sau hơn một năm triển khai, hình hài của công trình đã dần hiện rõ. Hai tuyến ống ngầm xuyên núi đã được định hình, hệ thống hầm năng lượng – phần quan trọng nhất của nhà máy đang được đào với năm mũi thi công đồng thời và đã đạt khoảng 1/4 khối lượng.
Các tuyến đường phục vụ thi công cơ bản hoàn thành, trong khi hệ thống cấp điện và cấp nước cho công trường đã đạt khoảng 90%, đủ điều kiện để duy trì thi công liên tục ở các hạng mục chính.
Toàn bộ hệ thống công trình ngầm của Bác Ái trải dài khoảng 17km trong lòng núi, kết nối các hạng mục từ hồ chứa, tuyến năng lượng đến nhà máy ngầm và trạm phân phối. Trong đó có tuyến hầm dẫn nước dài 3,7km. Nhà máy được bố trí ở cao độ thấp hơn hồ chứa để tạo chênh lệch cột nước, vì vậy việc đào hầm phải tính toán chính xác từng cao độ, từng đoạn địa chất.
"Bộ lưu trữ" năng lượng của hệ thống
Ông Nguyễn Thanh Minh, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án Điện 3 cho biết, điểm khác biệt lớn nhất của Bác Ái nằm ở cách tham gia vào hệ thống điện. “Đây không phải là nhà máy sản xuất điện theo nghĩa thông thường, mà là công trình lưu trữ và điều tiết năng lượng”, ông nói.
Theo ông, khi hệ thống dư thừa điện – đặc biệt vào buổi trưa khi điện mặt trời phát mạnh hoặc ban đêm khi nhu cầu thấp – nhà máy sẽ sử dụng nguồn điện này để bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên. Khi nhu cầu tăng cao, nước được xả xuống để phát điện trở lại. Quy trình vận hành khép kín này giúp chuyển dịch năng lượng từ thời điểm dư thừa sang thời điểm thiếu hụt.
Với công suất 1.200 MW, gồm bốn tổ máy, mỗi tổ 300 MW, Bác Ái có khả năng tham gia trực tiếp vào việc điều tiết phụ tải của hệ thống điện. Nhà máy có thể phát điện vào giờ cao điểm và chuyển sang chế độ bơm tích năng vào giờ thấp điểm, qua đó làm giảm sự chênh lệch giữa các khoảng thời gian trong ngày. Một đặc điểm quan trọng khác là khả năng phản ứng nhanh, cho phép nhà máy chuyển từ trạng thái chờ sang phát điện trong thời gian ngắn, góp phần giữ ổn định tần số và điện áp của hệ thống.
Dự án Bác Ái được phê duyệt từ năm 2015, khi năng lượng tái tạo tại Việt Nam chưa phát triển mạnh. Tuy nhiên, chỉ trong vài năm gần đây, khu vực Nam Trung Bộ đã trở thành nơi tập trung nhiều dự án điện mặt trời và điện gió quy mô lớn, tạo ra những thời điểm dư thừa công suất vào ban ngày nhưng lại thiếu hụt vào buổi tối. Sự chênh lệch này đặt ra yêu cầu phải có các công cụ điều tiết phù hợp, và trong bối cảnh đó, vai trò của thủy điện tích năng trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Thiết kế của dự án cũng tính đến khả năng kết nối với các nguồn điện lớn trong tương lai, bao gồm cả điện hạt nhân tại khu vực lân cận. Những nguồn điện này, dù có tính ổn định cao, vẫn cần một cơ chế điều tiết để phối hợp với các nguồn khác trong hệ thống. Bác Ái, vì vậy, được xây dựng để giải quyết bài toán chung của hệ thống điện khi cung và cầu không trùng khớp về thời điểm.
Tháng 10/2025, Liên minh châu Âu công bố gói hỗ trợ 430 triệu euro cho dự án trong khuôn khổ Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng và sáng kiến Global Gateway, với sự tham gia của nhiều định chế tài chính phát triển như AFD, EIB, KfW hay CDP.
“Đây là dự án quan trọng mà chúng tôi muốn triển khai sớm, không chỉ vì bản thân dự án, mà còn để tạo tiền đề cho các dự án khác trong tương lai”, Phó Chủ tịch Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) Kris Peeters nói khi đến khảo sát dự án này.
Ông cho biết Thủy điện tích năng Bác Ái, với công suất 1.200 MW và tổng mức đầu tư khoảng 21.000 tỷ đồng, là một trong những dự án then chốt mà EIB cam kết tham gia. Định chế tài chính này đang nhìn Việt Nam như một điểm đến ngày càng quan trọng trong chiến lược đầu tư cho tăng trưởng xanh, đặc biệt sau cam kết đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050.
Theo kế hoạch, tổ máy đầu tiên của nhà máy sẽ phát điện vào tháng 12/2029, các tổ máy tiếp theo lần lượt hoàn thành trong năm 2030 và toàn bộ dự án dự kiến hoàn tất vào năm 2031. Với công trình này, hệ thống điện Việt Nam lần đầu tiên có thêm một công cụ để lưu trữ và điều phối năng lượng ở quy mô lớn, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng của đất nước.
