Đó là Trung tướng, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Đặng Quân Thụy, nguyên phái viên Tác chiến của Bộ Tổng tham mưu tại Mặt trận Điện Biên Phủ và phu nhân là PGS dược học Nguyễn Thị Ban, Thầy thuốc ưu tú, nguyên Giám đốc Công ty Dược phẩm Trung ương 1 Bộ Y tế.
Năm 1944, khi cả hai đang học bậc Tú tài của chế độ bảo hộ thuộc Pháp thì được giác ngộ cách mạng, sau đó tham gia trong các đội thanh niên tự vệ và đánh chiếm Bắc Bộ phủ ở Hà Nội hồi tháng 8 năm 1945 lịch sử.
Cặp đôi trí thức trẻ bén duyên nhau trong chiến trận
Cặp đôi Ðặng Quân Thụy - Nguyễn Thị Ban từng theo học trung học (1941-1945) tại các trường Bảo hộ (Lycée du Protectorat) và Trường nữ sinh Ðồng Khánh, Hà Nội (ngày xưa nam nữ không học chung).
Các trường này vốn được xem như "trường quý tộc", được chế độ thực dân Pháp kỳ vọng sẽ đào tạo lớp người có trình độ, kiến thức mới. Chúng âm mưu là muốn tạo ra một thế hệ trí thức phục vụ chế độ thực dân Pháp, không chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo và càng không chịu ảnh hưởng của giai cấp vô sản. Mục tiêu để sau này dùng họ phục vụ người Pháp cai trị lại dân tộc ta.
Song, họ đã lầm to. Chính các ngôi trường từng ươm trồng lớp trí thức này lại là cái nôi đào tạo ra những thế hệ thanh niên có kiến thức và có tinh thần yêu nước, ghét Pháp cao độ. Họ tìm đến Chủ nghĩa Mác - Lênin và nguyện sẽ phụng sự đất nước, chống lại chủ nghĩa thực dân đang đô hộ dân ta, nước ta.
Vị tướng trận với hai lần trọng thương
Làm vợ của người lính suốt 40 năm đằng đẵng xa nhà, bà Nguyễn Thị Ban không chỉ làm trọn bổn phận "hậu phương" vững chãi để "tiền tuyến" yên tâm chiến đấu mà còn phấn đấu trở thành một nhà khoa học ứng dụng.
Năm 1945, ông Ðặng Quân Thụy đã bí mật tham gia Mặt trận Việt Minh, có chân trong lực lượng tự vệ Thành Hoàng Diệu nhưng vẫn quyết tâm theo học đầy đủ trên trường lớp và đã học xong chương trình năm thứ tư trung học, đi dự thi vào bậc Tú tài và đã đỗ.
Ông từng kinh qua nhiều công tác trong quân ngũ.
Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông vào chiến trường miền Nam rất sớm. Ông kinh qua các chức vụ như: Trưởng phòng Hóa học Bộ tư lệnh Miền (1964-1967) rồi Trưởng phòng Hóa học, Trưởng phòng Tác chiến, Tham mưu phó Bộ Tư lệnh tiền phương Miền Nam (1969-1972); Cục trưởng Cục Hóa học (1974) Bộ Tổng Tham mưu; Đại tá rồi Thiếu tướng Tư lệnh Binh chủng Hóa học (1977-1986).
Ông có thời gian đi Campuchia làm công tác tham mưu kế hoạch giúp bạn giành lại chính quyền sau khi Lon Nol đảo chính Quốc trưởng Norodom Sihanouk (1970).
Ông từng bị thương rất nặng ở đất bạn Campuchia tưởng rất khó qua khỏi, đơn vị đã soạn điếu văn tiễn biệt ông nhưng rồi ông cũng vượt qua như một kỳ tích.
Rồi chiến tranh biên giới phía Bắc xảy ra, Quân đội lại tiếp tục điều ông lên biên giới phía Bắc làm Tư lệnh phó Quân khu 2 kiêm Tư lệnh Mặt trận Vị Xuyên, tiếp đó là Tư lệnh Quân khu 2 (1986-1989).
Nữ sinh Nguyễn Thị Ban từng được phân công trong nhóm nữ sinh Ðồng Khánh tham gia Ðội Thanh niên tự vệ. Bà được giao nhiệm vụ cùng nhóm thanh niên tập luyện trong tổ thượng cờ tại Quảng trường Ba Ðình ngày 2/9/1945 để trợ giúp nữ sinh Dương Thị Thoa, người trực tiếp có vinh dự kéo cờ đỏ Sao Vàng (sau này bà Thoa là GS. Viện trưởng Viện Triết học thuộc Ủy ban KHXH Việt Nam với bí danh Lê Thi).
Tổ công tác này còn có các bà Ðàm Thị Loan (sau làm vợ Ðại tướng Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái), bà Nguyễn Khoa Diệu Hồng và sau nữa là bà Nguyễn Thị Ban. Tuy nhiên, khi lễ thượng cờ diễn ra thì bà Ban do có nhiệm vụ đột xuất nên đã không thể kịp có mặt.
Nữ sinh Nguyễn Thị Ban từng bị phát xít Nhật tống vào trại giam 3 tháng với lý do tham gia nữ tự vệ Thành Hoàng Diệu.
Khi Toàn quốc kháng chiến nổ ra, bà được biên chế trong Trung đoàn Ký Con, Liên khu 2. Và thật vô tình khi người tiểu đoàn trưởng Lê Hưng của bà năm đó (1948) lại là chú họ của Trưởng ban Quân sự tập san Đặng Quân Thụy và cũng là bạn học Trường Bưởi với nhau.
Tại nơi học trên Việt Bắc, Tiểu đoàn trưởng Lê Hưng gặp "đồng chí cháu" của mình lúc đó đang là chàng lớp trưởng đẹp trai Ðặng Quân Thụy ở tuổi 21 tuổi. Và nhờ sự hậu thuẫn từ người chú họ, mối tình giữa chàng lớp trưởng đẹp trai Ðặng Quân Thụy và nữ sinh Nguyễn Thị Ban càng sớm được tác hợp. Đến năm 1949 thì họ thành hôn.
Hòa bình được lập lại ở miền Bắc và bà Nguyễn Thị Ban đã được phong quân hàm bậc thượng úy (1958), giữ chức Tiểu đoàn trưởng. Với vốn kiến thức đang học dở ngang bậc Tú tài rất vững vàng, bà được cử đi học đại học ngành dược khoa ở nước bạn Hungary.
Làm vợ người lính suốt 40 năm đằng đẵng xa nhà, bà không chỉ làm trọn bổn phận "hậu phương lớn" vững chãi để "tiền tuyến lớn" yên tâm chiến đấu mà còn phấn đấu trở thành một nhà khoa học ứng dụng tham gia quản lý doanh nghiệp.
Dược sĩ cao cấp Nguyễn Thị Ban đã phải xa chồng đằng đẵng nhiều thập kỷ và âm thầm chăm sóc bố mẹ chồng cùng 2 con cho đến khi trưởng thành. Người phụ nữ đầy nghị lực ấy càng cho thấy sự hy sinh và phấn đấu của bà thật phi thường.
Bà đã trở thành một nhà khoa học về lĩnh vực dược và tham gia lãnh đạo một công ty dược phẩm lớn thuộc Liên hiệp các xí nghiệp Dược của Bộ Y tế thời kỳ đó. Bà cũng đã trở thành một nữ phó giáo sư thuộc thế hệ đầu được phong hàm của ngành y tế nước nhà (Phó giáo sư năm 1984).
Tấm Huân chương Sao Vàng, Huân chương cao quý nhất của Ðảng và Nhà nước được trao cho ông Đặng Quân Thụy vào năm ông sang tuổi 81 (2009).
Tấm huân chương Sao Vàng đặc biệt danh giá cùng với danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân (2023) của lão tướng Ðặng Quân Thụy chắc chắn là nhờ có công rất lớn của bà, người vợ đảm đang lo toan tất cả để chồng bà trọn một đời phục vụ sự nghiệp cách mạng.
Công lao của nữ PGS Nguyễn Thị Ban, một nữ trí thức xuất thân từ cựu chiến binh chống Pháp năm xưa quả là không hề nhỏ. Trước ngày vui 30/4 năm nay, ông bà vẫn luôn hạnh phúc bên nhau cùng con cháu ở tuổi gần tròn 100.
