Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT) vừa phát thông điệp đề xuất kiểm soát công suất, hướng dẫn tiêu chuẩn, kiểm soát giá, thúc đẩy sáp nhập, cũng như bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, nhằm "thúc đẩy sự phát triển chất lượng cao của ngành quang điện".
Động thái được đưa ra sau cuộc họp vào cuối tuần trước của cơ quan này với Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Hiệp hội Công nghiệp Quang điện Trung Quốc (CPIA) và các tập đoàn phát điện quốc doanh như China Huaneng Group và China Datang Corp - những đơn vị mua điện mặt trời.
MIIT cho biết cuộc họp đã yêu cầu tăng cường phối hợp liên ngành để tiếp tục siết chặt quản lý ngành quang điện, đồng thời thúc đẩy toàn diện các biện pháp chống "cạnh tranh nội bộ khốc liệt", còn gọi là "involution".
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc cung cấp hơn 80% linh kiện tấm pin mặt trời toàn cầu. Tuy nhiên, công suất sản xuất của nước này đã vượt xa nhu cầu thế giới, dẫn đến cuộc chiến giá những năm gần đây.
Xuất khẩu thiết bị điện mặt trời theo giá trị (tỷ USD) ở biểu đồ trái và công suất (GW) ở biểu đồ phải. Nguồn: CSIS
Tình hình khiến các doanh nghiệp nội địa bị cuốn vào cuộc đua xuống đáy về giá và phản ứng từ thị trường nước ngoài. Mỹ đã mạnh tay áp thuế với các sản phẩm năng lượng mặt trời từ Trung Quốc, trong khi Liên minh châu Âu đang đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm phụ thuộc vào Bắc Kinh.
Trong Quốc từng là "người đi sau" nhưng vươn mình trở thành "nhà dẫn đầu" về công nghiệp thiết bị điện mặt trời hai thập niên qua, theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) trụ sở tại Washington, Mỹ.
Vào 2004, Nhật Bản dẫn đầu với 43% đăng ký bằng sáng chế năng lượng mặt trời toàn cầu, trong khi Trung Quốc chỉ chiếm 13%. Nhưng đến 2024, Trung Quốc chiếm khoảng 65%. Ngày nay, nước này là "nhà lãnh đạo toàn cầu không thể tranh cãi" trong ngành năng lượng mặt trời, thống trị toàn bộ chuỗi cung ứng, theo CSIS.
Trong quy trình sản xuất, tấm pin điện mặt trời (solar PV) ra đời sau 4 bước cơ bản, bắt đầu từ polysilicon, là silicon tinh khiết được xử lý từ cát hoặc quặng. Với vật liệu này, người ta đúc và cắt thành các lát mỏng gọi là wafer, tức các tấm nền silicon rất mỏng, dùng để chế tạo tế bào quang điện.
Tiếp theo, wafer được xử lý bằng nhiều công đoạn kỹ thuật (như phủ lớp, tạo mạch dẫn điện) để trở thành tế bào quang điện (cell), có công dụng chuyển đổi ánh sáng mặt trời thành điện năng. Nhiều cell sẽ được kết nối và lắp ráp lại thành một module, tức tấm pin mặt trời hoàn chỉnh.
Bốn bước cơ bản để sản xuất pin mặt trời. Nguồn: CSIS
Tính đến 2024, Trung Quốc sản xuất 93,2% polysilicon toàn cầu, 96,6% wafer, 92,3% tế bào quang điện (cell) và 86,4% tấm pin (module PV). Về công nghệ, các doanh nghiệp đầu ngành nước này đã phát triển các công nghệ N-type tiên tiến (như TOPCon, HJT và BC) với quy mô và tốc độ vượt xa các đối thủ quốc tế.
Vì vậy, ngay cả khi sản phẩm của các công ty nước ngoài đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất tại địa phương, hiệu suất và chất lượng linh kiện của họ vẫn thường tụt hậu so với thiết bị thế hệ mới nhất của Trung Quốc, theo CSIS.
Tuy nhiên, mặt trái của bùng nổ công nghiệp sản xuất thiết bị quang điện là công suất ngày càng dư thừa, xuất phát từ các ưu đãi ồ ạt của các chính quyền địa phương hồi 2020, thu hút lượng vốn khổng lồ đổ vào ngành này.
Sản lượng tăng mạnh khiến giá module điện mặt trời giảm một nửa trong năm 2023 và giảm thêm 25% trong năm 2024. Giá mỗi tấn polysilicon giảm từ 230.000 nhân dân tệ xuống còn 65.000 nhân dân tệ, tương đương hơn 70%, rồi tiếp tục giảm thêm 40% trong 2024.
Đến năm ngoái, giá các tấm pin mặt trời biến động mạnh, trong khi wafer, cell và module vẫn ở mức thấp. Dù CPIA nỗ lực thúc đẩy kỷ luật ngành và phối hợp sản xuất để hạn chế cạnh tranh hỗn loạn, áp lực giá vẫn kéo dài. "Ngành năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã bị đẩy vào một cuộc chiến giá khốc liệt do công suất sản xuất vượt xa nhu cầu toàn cầu", nhóm chuyên gia CSIS, nhận định.
Sản xuất mô-đun quang điện tại Liên Vân Cảng, tỉnh Giang Tô, ngày 24/6/2024. Ảnh: AFP
Tình hình khiến Bắc Kinh phải phát động chiến dịch "chống involution", nhằm cắt giảm công suất và chấm dứt các hình thức cạnh tranh giá thiếu trật tự. Giữa năm 2025, giới chức lên kế hoạch lập quỹ mua lại chiến lược nhằm thâu tóm và loại bỏ khoảng một phần ba công suất sản xuất polysilicon kém hiệu quả.
Tháng 12/2025, quỹ này chính thức thành lập với vốn 3 tỷ nhân dân tệ, hậu thuẫn bởi các nhà sản xuất năng lượng mặt trời thượng nguồn lớn và hiệp hội ngành.
Song song, MIIT tăng cường giám sát bằng việc ban hành danh sách kiểm tra tiết kiệm năng lượng đặc biệt, nhắm tới 41 công ty trong ngành polysilicon. Cục Quản lý Sở hữu Trí tuệ triển khai chiến dịch trấn áp vi phạm sở hữu trí tuệ, thông qua các biện pháp như cấm xuất khẩu và loại khỏi các gói mua sắm của doanh nghiệp nhà nước, mục tiêu chuyển hướng từ cạnh tranh về giá sang nâng cấp công nghệ.
Nhận định với CNBC, các nhà phân tích cho rằng xung đột Trung Đông có thể đẩy nhanh quá trình chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, khiến các quốc gia suy nghĩ lại về vai trò của năng lượng tái tạo trong đảm bảo an ninh năng lượng. Nhờ vậy, nhu cầu tiêu thụ thiết bị điện mặt trời có thể tăng.
Tuy nhiên, Reuters dẫn xác nhận của các nhà sản xuất Trung Quốc rằng nhu cầu năng lượng tái tạo toàn cầu tăng lên do cú sốc giá năng lượng vẫn khó có thể giải quyết được bài toán dư thừa công suất.
Phiên An (theo CNBC, CSIS)
