Phần lớn nền y tế hiện đại đang phụ thuộc vào các sản phẩm hóa dầu vốn đang bị kẹt lại do tình trạng đình trệ vận tải tại vùng Vịnh. Các sản phẩm này đóng vai trò quan trọng từ việc cấu thành nguyên liệu sản xuất thuốc đến việc tạo ra hàng triệu vật tư tiệt trùng dùng một lần như đồ bảo hộ, ống thông y tế hay vỏ các thiết bị chẩn đoán.
NHS là một trong những đơn vị thu mua vật tư y tế lớn nhất thế giới, mỗi năm chi khoảng 8 tỷ bảng cho thiết bị và vật tư tiêu hao, từ găng tay cao su, khăn giấy đến ống stent hay khớp háng nhân tạo. Riêng hóa đơn thuốc men trong giai đoạn 2024-2025 đã lên tới 21,6 tỷ bảng.
Tình trạng khan hiếm tạm thời một số loại thuốc, thiết bị vốn không hiếm gặp và đã trở nên trầm trọng hơn kể từ sau Brexit cũng như trong đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, cuộc chiến tại Iran đe dọa tình trạng thiếu hụt vật tư y tế trở nên sâu sắc và lan rộng hơn tại Anh cũng như trên phạm vi toàn cầu, đẩy giá thành lên cao và châm ngòi cho một cuộc chạy đua giành giật nguồn cung giữa các quốc gia.
Ông Jim Mackey, Giám đốc điều hành NHS England, "rất lo lắng" trước những thách thức đối với chuỗi cung ứng. Chia sẻ với Health Service Journal, ông cho biết NHS sẽ cần đến nguồn kinh phí bổ sung từ chính phủ nếu cuộc chiến gây ra một "cú sốc lớn" về giá cả vật tư y tế.
Trước tình hình đó, NHS England đã đẩy mạnh thu mua thuốc và thiết bị y tế để xây dựng các kho dự phòng. Dù hiện tại chưa xảy ra tình trạng thiếu hụt nhờ ưu thế của một "khách hàng lớn" nhưng tình hình này có thể thay đổi nếu xung đột kéo dài. Việc các cơ sở hạ tầng năng lượng và mỏ khai thác tại eo biển Hormuz bị hư hại có khả năng khiến sự gián đoạn thêm trầm trọng.
Ảnh minh họa: Cascadehealthcare
NHS Supply Chain là cơ quan đấu thầu trung ương quản lý việc tìm kiếm nguồn hàng, giao nhận và cung ứng hơn 620.000 sản phẩm, từ vật tư tiêu hao lâm sàng đến thiết bị y tế cho các cơ sở thuộc NHS. Ông Tom Brailsford, Trưởng bộ phận ứng phó, cho biết cơ quan này đã cho tích trữ thêm các loại hàng hóa thiết yếu và đang làm việc với các đối tác cung ứng để đảm bảo các tuyến đường vận chuyển luôn thông suốt.
Tại Trung Đông, các sân bay vẫn trong tình trạng gián đoạn và nhiều hãng hàng không phải cắt giảm chuyến bay do lo ngại về nguồn cung nhiên liệu. Trong điều kiện bình thường, Dubai và Doha vốn là những cửa ngõ huyết mạch để vận chuyển thuốc bằng đường hàng không từ Ấn Độ, nơi được mệnh danh là "nhà thuốc của thế giới" với sản lượng thuốc gốc khổng lồ, sang châu Âu.
"Chúng ta đang phải đối mặt với khó khăn kép: vừa tắc nghẽn không phận, vừa gặp phải những hệ lụy dây chuyền trong toàn bộ chuỗi cung ứng logistics", ông Richard Sullivan, giáo sư sức khỏe toàn cầu và ung thư, Đại học King’s College London, đồng thời là Giám đốc Viện Chính sách Ung thư, nhận định.
Theo chuyên gia, khi nhìn vào chuỗi cung ứng, có thể thấy nguồn cung của hầu hết loại thuốc điều trị ung thư đều rất mong manh, thường chỉ phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Quy trình vận chuyển thuốc, nguyên liệu hoạt tính và thiết bị y tế thực sự là một mạng lưới phức tạp và chồng chéo.
"Người ta thường chấp nhận thiết lập những chuỗi cung ứng dài dằng dặc và phức tạp như vậy chỉ vì mục tiêu tối ưu hóa chi phí", ông nói.
Tại hệ thống bệnh viện thuộc Gloucestershire, mỗi năm, đội ngũ bác sĩ và điều dưỡng sử dụng tới 67.653 hộp găng tay cao su tổng hợp, tương đương hơn 6 triệu chiếc lẻ với tổng chi phí gần 330.000 bảng Anh. Để đối phó với sự lãng phí này, một chiến dịch tiết kiệm đã được phát động từ năm 2024. Tuy nhiên, chiến sự đồng nghĩa với việc các quy tắc về "sử dụng đúng cách", vốn ưu tiên việc rửa tay sát khuẩn thay vì lạm dụng găng tay, sẽ được thực thi nghiêm ngặt hơn bao giờ hết.
Bà Liz Breen, giáo sư về vận hành dịch vụ y tế tại Đại học Bradford, cho hay những vật tư phụ trợ này đóng vai trò nền tảng để duy trì các dịch vụ y tế. "Việc đảm bảo có đủ ống thông cho bệnh nhân hậu phẫu, hay có sẵn găng tay và đồ bảo hộ để thực hiện các ca phẫu thuật nghe có vẻ là những điều nhỏ nhặt nhưng nếu xảy ra tình trạng thiếu hụt, chúng sẽ cộng hưởng và gây ra những vấn đề vô cùng nghiêm trọng", bà nói.
Giáo sư Sullivan cho hay thông điệp chung trong toàn hệ thống NHS hiện nay là hãy cân nhắc kỹ mức độ sử dụng vật tư. "Nếu trước đây bạn có thói quen dùng nhiều gạc y tế, hãy cố gắng giảm một nửa lượng dùng trong mỗi thủ thuật. Tuyệt đối không mở các dụng cụ dùng một lần khi chưa chắc chắn có sử dụng hay không, bởi một khi đã mở bao bì, bạn buộc phải vứt bỏ chúng", ông giải thích.
Chuyên gia cho rằng thực trạng lãng phí tại NHS vẫn còn rất lớn và sự khan hiếm vật tư có thể buộc ngành y tế phải chuyển sang cách tiếp cận hợp lý hơn như chỉ pha thuốc khi cần thiết thay vì chuẩn bị trước quá sớm.
Giá của nhiều mặt hàng y tế phổ biến đã tăng vọt kể từ khi chiến tranh bùng nổ. Theo ông Oong Chun Sung, nhà phân tích tại CIMB Securities (Kuala Lumpur, Malaysia), giá trung bình của một hộp 1.000 chiếc găng tay cao su tổng hợp hiện cao hơn 40%, ở mức 29 USD.
Ông cùng các chuyên gia khác cũng cảnh báo rằng nếu chuỗi cung ứng tiếp tục bị đình trệ, tình trạng thiếu hụt găng tay có thể xảy ra ngay từ cuối tháng 5. Nguyên nhân là giá của Naphtha, nguyên liệu quan trọng làm từ dầu thô để sản xuất đồ y tế, đang tăng quá nhanh. Chỉ trong vòng hai tháng, giá mỗi tấn Naphtha tại châu Âu đã vọt từ 560 USD lên hơn 900 USD, gây áp lực lớn lên toàn bộ chuỗi cung ứng.
Polyco Healthline, một nhà thầu lớn của NHS tại London chuyên cung cấp găng tay và đồ bảo hộ, đã tăng giá từ 10,3% đến 26,3% kể từ ngày 1/4, và cảnh báo về các đợt tăng giá tiếp theo. Tương tự, Karex, nhà sản xuất bao cao su từ Malaysia, đồng thời là đơn vị cung ứng găng tay và ống thông cho NHS, cũng đang điều chỉnh tăng giá các mặt hàng này thêm 20% đến 30%.
Các nhà sản xuất găng tay dùng một lần tại Malaysia hiện đóng góp gần một nửa sản lượng toàn cầu. Top Glove, nhà sản xuất lớn nhất thế giới và là đơn vị cung ứng cho NHS thông qua đối tác Polyco, tuyên bố sẽ chuyển mức tăng chi phí 50% sang cho khách hàng, chủ yếu do giá mủ cao su Nitrile tăng cao.
Theo Polyco, khoảng 60% lượng Naphtha tiêu thụ tại châu Á có nguồn gốc hoặc được vận chuyển qua khu vực Trung Đông. Tình trạng khan hiếm nguồn cung đã buộc nhiều nhà sản xuất hóa chất châu Á phải đóng cửa nhà máy và tuyên bố tình trạng bất khả kháng trên toàn chuỗi cung ứng hóa dầu của mình để được miễn bồi thường hợp đồng do không thể giao hàng vì lý do chiến sự ngoài ý muốn.
Bà Olivia Steele, nhà phân tích chính tại Wood Mackenzie, cho biết giá Polyethylene và Polypropylene tại châu Âu, những vật liệu làm từ Naphtha, đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 4. Tương tự, giá sợi Polyester, thành phần chính để sản xuất khẩu trang phẫu thuật, đồ bảo hộ và băng gạc, cũng tăng 28% từ cuối tháng 2 đến cuối tháng 3.
Dự kiến tình trạng khan hiếm nguồn sợi sẽ bắt đầu từ cuối tháng 5. Ngoài ra, theo dữ liệu từ Wood Mackenzie và Argus Media, giá nhựa PET dùng cho lọ thuốc và ống nghiệm cũng đã tăng vọt 55% chỉ trong một tháng. Một số chuyên gia còn cảnh báo về tình trạng trục lợi và đẩy giá trong bối cảnh khan hiếm.
Về tình trạng khan hiếm, các hãng dược phẩm hiện duy trì lượng thuốc dự trữ đủ dùng trong 8 tuần, trong khi các nhà sản xuất thiết bị y tế cũng có lượng hàng đệm nhất định. Tuy nhiên, rủi ro lớn nằm ở chỗ nhiều lĩnh vực y tế chỉ phụ thuộc vào một số ít nhà cung cấp. Điển hình, thị trường túi dịch truyền đang bị chi phối hoàn toàn bởi ba tập đoàn lớn là Baxter (Mỹ), Fresenius Kabi và B Braun Medical (Đức).
Ông Scott Lehmann, chuyên gia chuỗi cung ứng tại công ty tư vấn và phần mềm Sphera, cho hay các đơn vị thường không có động lực tích trữ những vật tư như bơm kim tiêm, bởi theo truyền thống, mặt hàng này luôn sẵn có trên thị trường. Sự biến động hiện nay đã trở thành một đặc tính cố hữu của hệ thống, thay vì là những hiện tượng hy hữu. Tuy nhiên, ông cho rằng y tế là lĩnh vực đặc thù, hoàn toàn khác biệt với các ngành công nghiệp khác.
"Hoạt động khám chữa bệnh không thể đình trệ chỉ vì thiếu hụt nguồn cung. Chúng ta không thể trì hoãn nhu cầu của bệnh nhân trong bất kỳ tình huống nào. Đây không phải là loại hình mua sắm theo sở thích hay có thể trì hoãn", ông nói.
Mô hình cung ứng "vừa kịp lúc" của Anh và nhiều quốc gia khác có thể trở thành "gót chân Achilles". Giáo sư Sullivan cho rằng Anh và châu Âu cần chuẩn bị đầu tư để đưa hoạt động sản xuất về gần hơn với quê nhà.
Phát ngôn viên của Bộ Y tế và Chăm sóc Xã hội Anh cho biết cơ quan này đã sẵn sàng các kịch bản ứng phó như tích trữ hàng dự phòng và tìm nguồn hàng thay thế để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân. Hầu hết 14.000 loại thuốc lưu hành tại Anh hiện vẫn đủ cung cấp cho nhu cầu điều trị. Chính phủ cũng đang làm việc sát sao với các nhà sản xuất để duy trì dòng chảy hàng hóa y tế trong thời gian tới.
Bình Minh (Theo The Guardian)
