Asal, nhà thiết kế tự do ngoài 30 tuổi sống tại Tehran, từng liên tục nhận được các dự án từ nước ngoài. Nhưng sau gần hai tháng mất kết nối Internet do chiến sự, cô cho biết hiện không có bất kỳ dự án mới nào và cũng không có ai phản hồi. "Thế giới như dừng lại", cô nói.
Gần như bật khóc, Asal cho hay thu nhập hiện tại thậm chí không còn đủ trang trải các chi phí cơ bản.
Người đàn ông Iran đứng nghe điện thoại trước những tòa nhà đổ nát vì trúng đòn tập kích của Mỹ - Israel hôm 9/3. Ảnh: AFP
Asal là một trong số hàng triệu người Iran đang chịu tác động trực tiếp từ cuộc chiến giữa nước này với Mỹ và Israel nổ ra từ hôm 28/2. Xung đột khiến họ lâm vào cảnh mất việc làm và đang đối mặt nguy cơ nghèo đói.
Hầu như không lĩnh vực kinh tế, xã hội nào của Iran tránh khỏi vòng xoáy này. Nhóm lao động thất nghiệp đang ngày một đông thêm với đủ mọi thành phần, từ công nhân nhà máy lọc dầu, dệt may cho đến tài xế xe tải, tiếp viên hàng không và cả nhà báo.
Nền kinh tế Iran vốn đã khó khăn từ trước khi xung đột nổ ra. Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), thu nhập bình quân đầu người của Iran đã giảm từ khoảng 8.000 USD năm 2012 xuống còn 5.000 USD vào năm 2024 do kinh tế bị tàn phá bởi lạm phát cũng như các lệnh trừng phạt từ phương Tây.
Triển vọng kinh tế thậm chí còn tồi tệ hơn. UNDP dự báo thêm 4,1 triệu người Iran đứng trước nguy cơ rơi vào nghèo đói do tác động từ chiến sự.
Theo tổ chức này, người dân Iran đang phải di tản trên diện rộng do thiệt hại vật chất từ hàng nghìn cuộc không kích. Kênh truyền thông EcoIran đưa tin hơn 23.000 nhà máy và doanh nghiệp nước này đã bị hư hại vì đòn tấn công từ Mỹ - Israel.
Thứ trưởng Bộ Lao động và An sinh Xã hội Iran Gholamhossein Mohammadi cho biết những thiệt hại này đã trực tiếp xóa sổ một triệu việc làm. Trang Etemad Online của Iran ước tính những tác động dây chuyền cũng đẩy thêm một triệu người nữa vào cảnh thất nghiệp.
Lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ từ ngày 13/4 đã làm gián đoạn xuất nhập khẩu bằng đường biển, giáng thêm đòn chí mạng vào nền kinh tế vốn đã mong manh của Iran. Theo Hadi Kahalzadeh, chuyên gia từ Viện Quincy, cơ quan nghiên cứu chính sách đối ngoại có trụ sở tại Washington, tình trạng trên đang "đe dọa 50% việc làm tại Iran và đẩy thêm 5% dân số vào cảnh nghèo đói".
"Nhiều doanh nghiệp đã phải ngừng hoạt động dưới áp lực chồng chất từ chiến sự, lạm phát, suy thoái và nhu cầu tiêu dùng sụt giảm nghiêm trọng", Kahalzadeh nói.
Theo số liệu từ Iran, tỷ lệ lạm phát hàng năm tính đến tháng 3 đã chạm mốc 72%, nhưng tỷ lệ này đối với các mặt hàng thiết yếu còn cao hơn rất nhiều.
Các cuộc tập kích của Israel vào những tổ hợp hóa dầu khổng lồ tại Iran hồi tháng trước đã khiến hàng nghìn công nhân phải nghỉ việc không lương. Những nhà máy thép lớn nhất Iran cũng không nằm ngoài mục tiêu bị tấn công, song hai công ty Mobarakeh và Khuzestan đều nói rằng chưa có tình trạng sa thải hàng loạt nhân viên.
Mặc dù vậy, những tổn thất nặng nề trong ngành công nghiệp nặng vẫn tác động nghiêm trọng tới toàn bộ nền kinh tế. Hãng sản xuất rơ-moóc Maral Sanat, trụ sở gần biên giới Azerbaijan, đã phải sa thải 1.500 công nhân do thiếu hụt nguồn cung thép. Một trong những doanh nghiệp dệt may lớn nhất Iran là Borujerd cũng đã phải cho 700 công nhân nghỉ việc.
Bên cạnh đó, hàng loạt nhà máy sữa cũng phải ngừng sản xuất do thiếu hụt vật liệu đóng gói thiết yếu, ông Kahalzadeh từ Viện Quincy cho biết.
Soheila, tiếp viên hàng không kỳ cựu của một hãng hàng không Iran, kể với trang tin độc lập Fararu rằng cô đang chuẩn bị bay vào ngày 28/2 thì đồng nghiệp gọi điện báo mọi chuyến bay đã bị hủy do chiến sự nổ ra.
"Hợp đồng của chúng tôi hết hạn vào tháng 3, nên chừng nào các chuyến bay chưa hoạt động trở lại, chúng tôi sẽ không được trả lương", cô nói.
Tình trạng này đang diễn ra trên khắp Iran và ở mọi ngành nghề. Số liệu cho thấy lượng người nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp tăng đột biến, với 147.000 hồ sơ trong hai tháng qua, cao gấp khoảng ba lần so với năm ngoái.
"Gánh nặng đổ dồn lên vai những người lao động tự do và nhóm lao động có tay nghề thấp đến trung bình, vốn là những người ít được bảo vệ nhất", ông Kahalzadeh nhận xét.
Truyền thông Iran đưa tin Digikala, công ty thương mại điện tử lớn nhất nước này, đã bắt đầu sa thải nhân viên ở nhiều bộ phận. Theo hãng thông tấn nhà nước ILNA, các doanh nghiệp và người lao động phụ thuộc vào Internet, những đối tượng vốn có thể trở thành điểm tựa chiến lược để kiểm soát cuộc khủng hoảng thất nghiệp thời hậu chiến, hiện cũng rơi vào tình trạng kiệt quệ.
Jafar, chuyên viên phân tích dữ liệu, cho hay công ty của anh đã đóng cửa hoàn toàn, khiến hơn 50 nhân viên mất việc. "Giờ tôi tính đi chạy xe công nghệ để đắp đổi qua ngày. Tôi còn tiền thuê nhà, nợ nần phải trả mà không biết tương lai rồi sẽ ra sao", anh nói.
Chính phủ Iran cũng đã ngắt phần lớn kết nối Internet trong chiến sự để bảo vệ an ninh quốc gia. Việc không thể truy cập Internet đang gây ra những khó khăn đặc biệt đối với phụ nữ làm việc tại nhà.
Những người phụ nữ ngồi trước một nhà thờ Hồi giáo gần khu chợ truyền thống Grand Bazaar ở Tehran hôm 29/3. Ảnh: AP
Bà Somayeh, ngoài 50 tuổi, sống ở Isfahan, đã dạy tiếng Đức trực tuyến nhiều năm nay. Các lớp học của bà từng luôn kín chỗ, nhưng do mất kết nối mạng, bà buộc phải chuyển sang dùng các ứng dụng nội địa vốn hoạt động kém ổn định.
"Không còn thứ gì hoạt động ra hồn nữa", bà nói với CNN qua điện thoại. "Học sinh không thể cùng lúc vào học, các nền tảng lại liên tục bị sập".
Kể từ khi xung đột nổ ra, phụ nữ chiếm tới 1/3 tổng số đơn xin trợ cấp thất nghiệp. Lượng người mất việc làm tăng cao đã gây thêm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội vốn đã căng thẳng, ngay tại thời điểm nguồn thu ngân sách nhà nước đang cạn kiệt.
Nhưng nếu không có hỗ trợ kịp thời từ chính phủ, như hoãn nộp thuế và bảo hiểm, các khoản vay lãi suất thấp và hỗ trợ đặc biệt cho các doanh nghiệp, một làn sóng thất nghiệp quy mô lớn hơn nhiều có khả năng sẽ xảy ra, theo tờ Etemad.
Cuộc khủng hoảng tiếp tục làm dấy lên những tiếng nói phản đối nhằm vào chính sách kinh tế của chính phủ.
"Chính phủ ra lệnh tăng lương 60% cho công chức, trong khi vẫn cho phép nhiều người trong số họ làm việc từ xa và nhận đủ lương. Còn các doanh nghiệp kinh tế không đủ khả năng chi trả tiền lương đang phải sa thải công nhân của mình", Saeed Tajik, thành viên Phòng Thương mại Tehran, cho biết trong một cuộc phỏng vấn.
Phòng Thương mại Iran tuyên bố bảo toàn việc làm phải là ưu tiên kinh tế hàng đầu của đất nước, đồng thời kêu gọi các công ty sát cánh cùng người lao động bằng "tinh thần thấu cảm và hy sinh" trong cuộc khủng hoảng đang diễn ra.
"Lạm phát, thất nghiệp và tình trạng khan hiếm hàng hóa đã tạo ra tình cảnh thảm khốc và phức tạp", báo Ettelaat của Iran viết hôm 27/4. "Những vấn đề này không thể bị gạt sang một bên bằng những lời lẽ lịch thiệp hay các tuyên bố chung chung. Chính phủ có thể sớm cần đến những chương trình đặc biệt dành cho nền kinh tế thời chiến".
Kênh PressTV của Iran thừa nhận các cuộc không kích của Mỹ - Israel đã "gây ra những vết thương sâu" với các tổ hợp hóa dầu và thép ở Asaluyeh, Isfahan, nhưng tuyên bố rằng "cấu trúc nền tảng của kinh tế Iran bền vững hơn những gì đối phương dự liệu".
Theo đài này, Iran đã chuẩn bị cho kịch bản này trong nhiều thập kỷ qua, bằng cách áp dụng học thuyết "kinh tế kháng chiến", đề cao khả năng tự lực tự cường giữa chiến sự.
Tuy nhiên, khi xung đột kéo dài và triển vọng đàm phán bế tắc, ngày càng nhiều người Iran tỏ ra bất an về tương lai. "Thu nhập sụt giảm đã là một điều tồi tệ, nhưng điều kinh khủng hơn chính là tình trạng bất định thường trực này. Bạn chẳng bao giờ biết được chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo", bà Somayeh tại Isfahan nói.
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)
