Một thế kỷ trước, Hà Nội đã có những rạp chiếu bóng và xuất hiện nhiều hơn vào sau năm 1954, giúp phổ cập văn hóa, đáp ứng nhu cầu giải trí của mọi người. Hình ảnh về các rạp chiếu xưa thường được đăng tải lại trên các diễn đàn tổng hợp ký ức Hà Nội, gợi không khí thưởng thức nghệ thuật một thời.
Rạp Pathé (ảnh) được khánh thành vào ngày 10/8/1920. Theo Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, đầu thế kỷ 20, Hà Nội đã có những buổi chiếu phim đầu tiên ở khách sạn Métropole, sau đó diễn ra ở nhiều địa điểm khác nhau, thu hút sự chú ý của giới trí thức và tầng lớp trung lưu. Nhận thấy cơ hội kinh doanh tốt, một người Pháp tên Aste đã thuê đất ngay cạnh đền bà Kiệu để xây rạp Pathé.
Về sau, nơi đây có tên Variétés, hiện chưa xác định được thời gian đổi tên. Do nằm ngay bên lề đường, gần tuyến xe điện, xung quanh là các nơi thờ cúng, công trình dần không còn thích hợp với cảnh quan. Ngoài ra, hợp đồng thuê đất hết hạn khiến rạp bị dỡ bỏ sau 13 năm hoạt động.
Rạp Chuông Vàng ở số 72 Hàng Bạc, Hà Nội. Ban đầu, nơi đây là Nhà hát Thăng Long, chuyên diễn những loại hình nghệ thuật truyền thống Việt Nam như tuồng, chèo. Năm 1925, đây là địa điểm chuyên diễn cải lương, đổi thành Cải lương hý viện. Khoảng đầu thập niên 1940, những người Hoa ở phố Tạ Hiện mua rạp, lấy tên Cinema Trung Quốc, chiếu phim Hong Kong.
Năm 1951, nữ nghệ sĩ Kim Chung cùng chồng là Trần Viết Long mua lại, lập đoàn cải lương Kim Chung, đổi tên rạp thành Văn Lang. Từ năm 1956 đến nay, công trình mang tên Chuông Vàng.
Hình ảnh rạp Cinema Palace đầu thế kỷ 20 trên một tấm bưu thiếp xưa, mang phong cách kiến trúc cổ điển của Pháp. Công trình do Hãng phim và chiếu bóng Đông Dương (Indochine Films et Cinéma - IFEC) đầu tư xây dựng.
Trong cuốn Đi dọc Hà Nội (2012), nhà văn, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến viết: ''Những bộ phim đầu tiên được trình chiếu ở Hà Nội đều là phim câm, cho đến khoảng giữa thập niên 1930, khán giả mới được xem phim nói với bộ phim đầu tiên là Phía Tây không có gì lạ. Nhưng khi đó, ngôn ngữ trong phim là tiếng Pháp nên chỉ những người biết tiếng mới hiểu được và để khắc phục tình trạng vắng khán giả, các rạp cho dịch ra tiếng Việt, thuê người thuyết minh''.
Nhiếp ảnh gia Harrison Forman chụp những người đạp xích lô, phu xe phía trước rạp Eden ở phố Paul Bert (nay là Tràng Tiền) khoảng năm 1940.
Tiền thân của rạp chiếu Eden là Cinema Palace. Từ năm 1954 đến nay, nơi đây có tên là Công Nhân, sau này là trụ sở của Nhà hát Kịch Hà Nội.
Nhà báo Daniel Roussel ghi lại cảnh dòng người đi xe đạp qua rạp Tháng 8. Ông chụp tác phẩm khi là phóng viên thường trú của tờ L'Humanité (Nhân đạo) tại Việt Nam, năm 1980-1986. Hồi tháng 11/2025, ảnh được trưng bày tại triển lãm Giao điểm Việt Nam, diễn ra ở Hà Nội.
Rạp Tháng 8 ra đời vào những năm 1940, từng có tên Majestic, nằm ở đại lộ Đồng Khánh (nay là phố Hàng Bài). Ban đầu, công trình dành cho sĩ quan, công chức người Pháp và một số gia đình người Việt giàu có. Sau một thời gian, rạp đã trở thành địa chỉ quen thuộc của đông đảo khán giả. Thập niên 1980-1990, công trình được coi là một trong những rạp chiếu phim sang nhất Hà Nội bởi vị trí đẹp, có các phòng chiếu lớn.
Rạp Kinh Đô khoảng năm 1950. Thập niên 1990, nơi đây trở thành vũ trường, hiện là tổ hợp giải trí và trụ sở kinh doanh.
Theo sách Một thời Hà Nội hát (2018) của nhà văn Trương Quý, năm 1954, khi Hà Nội được tiếp quản, thành phố có khoảng 16 rạp chiếu bóng, chín rạp hát và trên 30 hiệu sách.
Buổi công chiếu phim Bến cũ tại rạp Olympia ở phố Đường Thành, Hà Nội, năm 1953. Nơi đây được xây dựng từ năm 1936, chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí của người Pháp. Năm 1954, khi quân Pháp rút đi, rạp được đổi tên thành rạp Hồng Hà, là điểm đến của các đoàn biểu diễn nghệ thuật địa phương như tuồng, chèo, cải lương.
Từ năm 2001, Bộ Văn hóa - Thông tin khi đó (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) giao rạp Hồng Hà cho Nhà hát Tuồng Việt Nam (nay là Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam) quản lý, khai thác.
Phương Linh
Ảnh: Tư liệu
(Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Harrison Forman, Daniel Roussel)
