'Vạch kẻ đường vô hình'

Tôi đứng ở ngã tư Cầu Giấy - Xuân Thủy (Hà Nội) một sáng mùa hè, đếm thử. Trong vòng năm phút đèn đỏ, có ba mươi bảy người băng qua đường. Chỉ bốn người đi đúng vạch kẻ trắng dành cho người đi bộ. Ba mươi ba người còn lại chọn con đường ngắn nhất giữa hai điểm: cắt chéo, len qua làn xe máy đang đứng chờ, có người vừa đi vừa giơ tay ra hiệu như đang xin lỗi cả thế giới.

Vạch kẻ trắng ấy, theo Luật Giao thông đường bộ, là nơi được ưu tiên người đi bộ, nhưng trên đường, nó là một thứ gì đó khác - có lẽ là vết sơn trang trí, hoặc một lời nhắc nhẹ nhàng rằng "à, đoạn này từng có người nghĩ đến chuyện đi bộ đấy".

Có một câu nói vui mà tôi nghe được từ bác xe ôm gần Bờ Hồ: "Sang đường ở Hà Nội phải đi như thiền. Bước đều, nhìn thẳng, đừng dừng, đừng chạy, đừng do dự". Bác bảo cứ giữ nhịp như vậy thì xe máy sẽ tự né. Còn nếu dừng giữa đường vì sợ - đó mới là lúc nguy hiểm. Nghe thì giống đùa, nhưng kỳ thực là một triết lý sinh tồn được đúc kết qua hàng triệu lượt sang đường.

Vậy tại sao vạch kẻ trắng lại bị xem nhẹ đến thế?

Câu trả lời đầu tiên, dễ thấy nhất: vì nó không được tôn trọng từ cả hai phía. Người đi bộ không tin rằng đứng đúng vạch kẻ thì xe sẽ nhường. Người lái xe không có thói quen giảm tốc khi thấy người đứng ở vạch kẻ. Niềm tin bị phá vỡ từ lâu, đến mức không ai còn nhớ ai là người vi phạm trước.

Câu trả lời thứ hai, sâu hơn: vì hạ tầng đô thị của ta vốn không được thiết kế cho người đi bộ. Vỉa hè bị chiếm dụng làm chỗ để xe, bán hàng, đỗ ôtô. Cầu vượt bộ hành đặt ở những nơi ít người cần. Đèn tín hiệu cho người đi bộ có chỗ có, chỗ không, mà nếu có thì thời gian xanh quá ngắn - mười lăm giây cho một con đường tám làn xe, người trẻ chạy còn hụt hơi, nói gì đến cụ già.

Chúng ta đã quen với sự bất hợp lý đến mức không còn thấy nó bất hợp lý nữa. Vạch kẻ trắng không hoạt động? Thôi thì luồn lách qua. Đèn tín hiệu vô dụng? Thôi thì cứ nhìn xe mà đi. Vỉa hè bị chiếm? Thôi thì đi xuống lòng đường. Một xã hội mà người dân phải "thôi thì" quá nhiều lần để tồn tại - đó là một xã hội đang gánh chịu chi phí ẩn rất lớn cho sự bất tiện hàng ngày.

Tôi không định viết một bài kêu gọi ý thức. Loại bài đó đã được viết hàng nghìn lần và chẳng thay đổi được gì. Ý thức không phải là thứ có thể kêu gọi - nó là sản phẩm của một hệ thống vận hành tử tế. Khi đèn xanh thực sự là đèn xanh, khi vạch kẻ thực sự được tôn trọng, khi người vi phạm thực sự bị xử phạt - lúc đó ý thức tự khắc hình thành. Singapore không cần kêu gọi ý thức sang đường. Họ chỉ cần phạt và phạt nghiêm.

Nhưng giữa cái mớ hỗn độn của giao thông Việt Nam, vẫn có những khoảnh khắc khiến tôi xúc động lạ. Một chú lái taxi dừng hẳn lại giữa đường để một bà cụ chống gậy đi qua. Một nhóm thanh niên dắt một em bé lạc mẹ băng qua đường. Một cô bán hàng rong bỏ gánh xuống, đưa tay làm hiệu cho xe dừng, để cụ già bên kia đường sang được an toàn.

Trong những khoảnh khắc đó, vạch kẻ trắng biến mất. Thay vào đó là một thứ vạch khác - vô hình - mà người ta tự vẽ ra bằng lòng tử tế. Có lẽ, trước khi chờ đợi luật pháp và hạ tầng làm tốt việc của nó, đó là vạch kẻ duy nhất ta còn có thể tin.

Độc giả Ngọc Trâm