Nhà máy điện hạt nhân Bushehr (Ảnh: Reuters).
Nhà máy điện hạt nhân duy nhất của Iran còn hoạt động, Bushehr, đã liên tiếp bị tấn công trong cuộc chiến đang diễn ra giữa Israel và Mỹ nhằm vào Iran, làm dấy lên lo ngại về một sự cố hạt nhân có thể gây hậu quả “thảm khốc” trên toàn bộ các quốc gia vùng Vịnh.
Vụ tấn công mới nhất vào nhà máy xảy ra vào cuối tuần qua, khi tên lửa đánh trúng một địa điểm gần cơ sở này, khiến một nhân viên an ninh thiệt mạng và làm hư hại một tòa nhà phụ, theo Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran (AEOI).
Trong một tuyên bố chỉ trích vụ tấn công, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết cơ sở Bushehr đã bị tập kích 4 lần kể từ khi chiến sự bùng phát vào ngày 28/2. Ông cũng chỉ trích điều mà ông gọi là “sự thiếu quan tâm” đến an toàn hạt nhân từ phía Mỹ và Israel.
Các chuyên gia hạt nhân và cơ quan chức năng trong khu vực từ lâu đã cảnh báo về mức độ thiệt hại nghiêm trọng nếu Bushehr bị đánh bom, không chỉ đối với Iran và người dân nước này mà còn với các quốc gia láng giềng.
Nhà máy Bushehr do Nga xây dựng, là một nhà máy điện hạt nhân nằm tại thành phố ven biển Bushehr với dân số khoảng 250.000 người. Hiện có hàng trăm nhân sự Nga làm việc tại Bushehr, trong đó một số đã được sơ tán sau các cuộc không kích gần đây.
Đây là nhà máy điện hạt nhân đầu tiên ở Trung Đông, với một lò phản ứng đang hoạt động. Tổ máy số 1 hiện cung cấp khoảng 1.000 MW cho lưới điện quốc gia. Hai tổ máy bổ sung dự kiến sẽ đi vào hoạt động vào năm 2029.
Nguy cơ hiện hữu
Một cuộc tấn công trực tiếp vào lò phản ứng hạt nhân hoặc các bể chứa nhiên liệu đã qua sử dụng sẽ giải phóng các hạt phóng xạ, đặc biệt là đồng vị nguy hiểm Caesium-137, vào khí quyển.
Những chất này có thể lan xa khỏi điểm phát tán nhờ gió và nước, làm ô nhiễm thực phẩm, đất đai và nguồn nước uống trong nhiều thập kỷ. Việc tiếp xúc gần có thể gây bỏng da và làm tăng nguy cơ ung thư.
Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã cảnh báo trong nhiều tháng về nguy cơ nhà máy này bị nhằm mục tiêu.
Trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran năm ngoái, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi nói trước Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc rằng một cuộc tấn công vào Bushehr có thể gây ra thảm họa khu vực.
Ông cảnh báo việc đánh trúng trực tiếp nhà máy, nơi chứa hàng tấn vật liệu hạt nhân, có thể dẫn đến việc phát tán phóng xạ ở mức rất cao, gây hậu quả nghiêm trọng vượt ra ngoài biên giới Iran, đồng thời kêu gọi “kiềm chế tối đa”.
Một cuộc tấn công vào hệ thống điện cung cấp cho Bushehr, vốn duy trì hoạt động của hệ thống làm mát, có thể dẫn đến sự cố nóng chảy lõi lò phản ứng và gây rò rỉ phóng xạ. Khi đó, lệnh sơ tán có thể phải được ban hành trong phạm vi hàng trăm km, thậm chí lan sang các nước ngoài Iran.
Ông cũng cho biết cần cấp phát i-ốt cho người dân trong khu vực và có thể phải hạn chế nguồn thực phẩm do nguy cơ nhiễm xạ. Các khu vực ngoài vùng nguy hiểm trực tiếp cũng cần được giám sát trong phạm vi hàng trăm km.
Trong thời gian qua, ông Grossi một lần nữa kêu gọi các bên kiềm chế.
Ngoài ra còn có lo ngại rằng thiệt hại tại Bushehr có thể làm ô nhiễm toàn bộ vùng biển Vịnh. Phóng xạ sẽ ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển, và do Vùng Vịnh có độ sâu nông, các tác động tiêu cực có thể kéo dài trong thời gian dài.
Nguồn nước uống cũng sẽ bị ảnh hưởng. Hầu hết các quốc gia Vùng Vịnh thiếu nước ngầm và phụ thuộc lớn vào công nghệ khử mặn nước biển. Tuy nhiên, các nhà máy khử mặn không được thiết kế sẵn để lọc vật liệu phóng xạ, và không phải tất cả đều có công nghệ cần thiết.
Chuyên gia Alan Eyre từ Viện Trung Đông cho biết mối đe dọa ở đây là mức phóng xạ trong nước, vì nếu mức phóng xạ đủ cao, quá trình khử mặn sẽ không thể thực hiện được.
Năm ngoái, Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani cho biết một cuộc tấn công vào nhà máy sẽ ảnh hưởng đến “tất cả chúng ta”.
Ông cho biết Qatar, cách Iran khoảng 190km về phía nam, đã mô phỏng các tác động có thể xảy ra. Kết quả cho thấy biển sẽ “bị ô nhiễm hoàn toàn” và quốc gia này sẽ “hết nước trong vòng 3 ngày”.
“Không nước, không cá, không gì cả, không sự sống”, ông nói.
Luật pháp quốc tế cấm tấn công vào cơ sở hạt nhân
Điều 56 của Nghị định thư I bổ sung cho Công ước Geneva cấm tấn công các “công trình và cơ sở chứa lực lượng nguy hiểm”, bao gồm các cơ sở chứa vật liệu hạt nhân.
Các bên tham chiến cũng phải phân biệt giữa cơ sở phục vụ dân sự và mục tiêu quân sự. Nhà máy Bushehr cung cấp điện cho nhu cầu quốc gia.
Hướng dẫn của IAEA cũng cấm tấn công bừa bãi vào cơ sở hạt nhân, bao gồm việc tránh đánh trúng lò phản ứng và nhiên liệu lưu trữ, đảm bảo an toàn cho nhân viên, duy trì nguồn điện để tránh nóng chảy lõi lò và duy trì hệ thống giám sát phóng xạ.
