Đường phố Tehran (Ảnh: X).
Kinh tế Iran đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt mà Mỹ và các quốc gia khác áp đặt. Các lệnh trừng phạt này đã được áp dụng kể từ năm 1979, đầu tiên là vì các con tin Mỹ bị giữ tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran sau cuộc cách mạng Hồi giáo, và sau đó được tăng cường do các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran.
Những biện pháp này đã hạn chế khả năng của Tehran trong việc tiếp cận tài sản của chính mình, chẳng hạn như doanh thu từ bán dầu vốn đang bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài.
Vào ngày 10/4, trước khi vòng đàm phán ngừng bắn đầu tiên bắt đầu tại Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã tuyên bố trên mạng xã hội X rằng các tài sản bị đóng băng của Iran (doanh thu bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài) phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc đàm phán nào có thể bắt đầu.
Một ngày sau đó tại cuộc đàm phán ngừng bắn ở thủ đô Islamabad của Pakistan, một số báo cáo xuất hiện gợi ý rằng Washington đã đồng ý giải phóng ít nhất một phần tài sản của Iran đang bị giữ bên ngoài quốc gia này. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ đã nhanh chóng bác bỏ các báo cáo và khẳng định rằng những tài sản này vẫn bị đóng băng.
Với việc các cuộc đàm phán dự kiến tiếp tục trong những ngày tới, trước khi lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran hiện tại hết hạn vào rạng sáng ngày 22/4 tại Trung Đông, căng thẳng này sẽ tái diễn. Tuy nhiên, có bao nhiêu tài sản của Iran đang bị đóng băng, tại sao Tehran không thể tiếp cận chúng, những khoản tiền này đang ở đâu và tại sao chúng lại quan trọng đối với Iran?
Khối tài sản đóng băng 100 tỷ USD
Về khối lượng tài sản bị đóng băng của Iran, mặc dù con số chính xác không rõ ràng, các báo cáo chính thức của Iran và giới chuyên gia ước tính tổng số tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài là hơn 100 tỷ USD.
Frederic Schneider, một chuyên gia cấp cao không thường trực tại Hội đồng Trung Đông về Các vấn đề Toàn cầu, cho biết số tài sản này gấp khoảng 3 lần doanh thu hàng năm từ bán hydrocarbon của Iran. Ông cho rằng đây là một số tiền rất đáng kể, đặc biệt là đối với một xã hội đã phải chịu các lệnh trừng phạt quốc tế hàng chục năm.
Tuy nhiên, ông cũng lưu ý thêm hiện chưa rõ liệu Mỹ, ngay cả khi giải phóng các tài sản này, có đặt điều kiện về cách sử dụng chúng hay không. Ông nói thêm, Iran chắc chắn có nhu cầu cấp bách đối với các tài sản này nhưng sự thiếu hụt các chuyên gia phía Mỹ để đàm phán chi tiết, phía Iran vẫn tỏ ra hoài nghi.
Theo ông Lew, trên thực tế, Iran sẽ chỉ có thể tiếp cận tốt nhất là khoảng một nửa số tài sản bị đóng băng của mình, vì phần còn lại đã được cam kết cho các khoản đầu tư đã hứa trước đó hoặc để trả nợ.
Hiện tại, yêu cầu chính của Tehran trong các cuộc đàm phán ngừng bắn là giải phóng ít nhất 6 tỷ USD tài sản bị đóng băng như một biện pháp xây dựng lòng tin.
Khoảng 100 tỷ USD tài sản của Iran đang bị đóng băng ở nước ngoài (Ảnh: Money Control).
Tài sản đóng băng gồm những gì?
Tài sản bị đóng băng được hiểu là khi tiền mặt, bất động sản hoặc chứng khoán của một cá nhân, công ty hoặc ngân hàng trung ương của một quốc gia bị các cơ quan thẩm quyền của quốc gia khác hoặc một tổ chức toàn cầu tạm giữ. Điều này hạn chế khả năng bán các tài sản này của chủ sở hữu do các lệnh trừng phạt, lệnh của tòa án hoặc các lý do quy định khác.
Tài sản có thể bị đóng băng bởi tòa án, bởi một quốc gia khác, một tổ chức quốc tế hoặc một định chế ngân hàng. Về mặt chính thức, các quốc gia tuyên bố rằng họ đóng băng tài sản của một quốc gia hoặc công ty khác vì các cáo buộc khác nhau. Tuy nhiên, những người chỉ trích cho rằng việc này được sử dụng một cách chọn lọc để nhắm vào các đối thủ của phương Tây.
Theo các tài liệu lưu trữ của chính phủ Mỹ, đợt đóng băng tài sản Iran đầu tiên diễn ra vào tháng 11/1979 khi Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là Jimmy Carter tuyên bố Iran "tạo ra một mối đe dọa bất thường và đặc biệt đối với an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại và nền kinh tế của Mỹ".
Bộ trưởng Tài chính lúc đó là William Miller đã nói với các phóng viên rằng tài sản thanh khoản của Iran khi đó chưa đầy 6 tỷ USD, trong đó thành phần lớn nhất là 1,3 tỷ USD tín phiếu kho bạc do Ngân hàng Dự trữ Liên bang chi nhánh New York nắm giữ.
Năm 1981, Hiệp định Algiers do Algeria làm trung gian giữa Mỹ và Iran đã dẫn đến việc Mỹ giải tỏa một phần đáng kể các tài sản này để đổi lấy việc Iran thả 52 tù nhân Mỹ vẫn đang bị giam giữ tại Tehran vào thời điểm đó.
Tuy nhiên, trong những năm tiếp theo, quan hệ giữa Mỹ và Iran tiếp tục xấu đi khi Washington lo ngại về chương trình hạt nhân của Tehran. Iran luôn khẳng định chương trình làm giàu uranium của mình chỉ nhằm mục đích dân sự, mặc dù đã làm giàu uranium vượt xa ngưỡng yêu cầu cho mục đích đó.
Israel và Mỹ liên tục cáo buộc Iran làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân. Mỹ và các đồng minh, đặc biệt là châu Âu, đã áp đặt nhiều vòng trừng phạt đối với quốc gia này.
Tuy nhiên, vào năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi hiệp ước, gọi đây là thỏa thuận "một chiều" và tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran, một lần nữa đóng băng các tài sản nước ngoài của nước này.
Vào năm 2023, Mỹ và Iran đồng ý một thỏa thuận trao đổi tù nhân, theo đó Tehran thả 5 công dân mang 2 quốc tịch Mỹ - Iran để đổi lấy việc Mỹ thả một số người Iran bị bỏ tù tại nước này và cho phép Iran tiếp cận hàng tỷ USD trong các quỹ bị đóng băng. Số tiền được đề cập là 6 tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ bị đóng băng tại Hàn Quốc do lệnh trừng phạt của Mỹ.
Theo kế hoạch, số tiền này đã được chuyển đến Qatar để giám sát. Tuy vậy, vào năm sau đó, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với Iran nhằm đáp trả cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của nước này vào Israel, dẫn đến việc Iran lại mất quyền tiếp cận các tài sản tại Doha một lần nữa.
Ngoài Mỹ, Liên minh châu Âu cũng đã đóng băng một phần tài sản ngân hàng trung ương của Iran với các cáo buộc như không tuân thủ liên quan đến hạt nhân.
Tài sản đóng băng ở đâu?
Tài sản bị đóng băng của Iran đang được nắm giữ bởi nhiều quốc gia. Số tiền chính xác mà mỗi quốc gia đang nắm giữ là không rõ ràng, nhưng truyền thông Iran trước đây từng đưa tin Nhật Bản, một khách hàng dầu mỏ quan trọng khác của Iran, giữ khoảng 1,5 tỷ USD, Iraq giữ khoảng 6 tỷ USD, Trung Quốc giữ ít nhất 20 tỷ USD và Ấn Độ giữ 7 tỷ USD.
Mỹ cũng nắm giữ khoảng 2 tỷ USD tài sản Iran bị đóng băng trực tiếp, trong khi các quốc gia EU như Luxembourg giữ khoảng 1,6 tỷ USD. Qatar giữ khoảng 6 tỷ USD - số tiền đã được chuyển từ Hàn Quốc để trả cho Iran nhưng sau đó bị Mỹ chặn lại.
Việc giải tỏa các tài sản này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với Iran, 100 tỷ USD tương đương với gần 1/4 GDP của quốc gia này.
Roxane Farmanfarmaian, giám đốc học thuật và giảng viên chính trị quốc tế chuyên về Iran tại Đại học Cambridge, nói việc giải tỏa tài sản của Iran sẽ có ý nghĩa rất lớn. Điều đó có nghĩa là quốc gia này có thể hồi hương các khoản tiền thu được bằng ngoại tệ mạnh từ việc bán dầu vào lại nền kinh tế của mình. Nó cũng sẽ giúp Iran kiểm soát các biến động tiền tệ và tránh được sự tổn thương trước các đợt biến động tỷ giá.
Bà lưu ý rằng các ngành công nghiệp quan trọng, bao gồm các mỏ dầu, hệ thống nước và lưới điện của Iran sẽ được hưởng lợi từ việc nâng cấp nếu quốc gia này có quyền tiếp cận tự do vào tài sản của mình.
Với số tài sản đó, Iran có thể chi trả cho các công ty nước ngoài và các ngành công nghiệp trong nước để bắt đầu cải thiện tình hình. Bà cũng nói thêm rằng Iran rõ ràng sẽ phải tái thiết sau xung đột và các tài sản được giải phóng sẽ ngay lập tức làm cho quá trình đó nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Ngoài ra, việc tiếp cận các quỹ bị đóng băng sẽ giúp khởi động lại mức tăng trưởng kinh tế cần thiết, cải thiện mối quan hệ giữa chính phủ và công chúng.
Quyết định của Mỹ về việc có giải tỏa tài sản của Iran hay không cũng sẽ đóng vai trò như một thông điệp ngoại giao quan trọng.
Chris Featherstone, một nhà khoa học chính trị tại Đại học York, cho rằng việc giải tỏa tài sản có thể báo hiệu sự giảm bớt áp lực của Mỹ đối với nền kinh tế Iran. Điều này có thể cho phép tăng cường sự tham gia từ các bên quốc tế khác và các nước láng giềng khu vực, phát triển thương mại và hội nhập.
