Đừng đảo nghĩa gây sốc

Ý đồ tốt, nhưng...

Trước hết, nếu xét theo ý nghĩa khoa học, câu “lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” rõ ràng dễ gây phản ứng. Trong tự nhiên, khi lúa vào giai đoạn chín, hạt nặng lên, bông lúa thường trĩu xuống. Chính từ quan sát ấy mà trong văn hóa Việt mới hình thành ý niệm “lúa chín cúi đầu”, tức người càng có thực tài, càng có nhân cách tốt thì càng khiêm nhường.

Vì vậy, nếu tách riêng câu hát ra, nhiều khán giả cho rằng nó ngược với tri thức quen thuộc và làm lệch biểu tượng văn hóa. Tuy nhiên, nếu xét ở quyền sáng tạo của nghệ thuật, tôi không cho rằng cứ khác với thành ngữ là lập tức sai. Nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ… hoàn toàn có quyền đảo nghĩa, phá nghĩa, tạo nghịch lý, thậm chí thay đổi một hình ảnh quen thuộc để tạo ra thông điệp mới. Trong trường hợp này, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa đã giải thích rằng anh muốn dùng hình ảnh “không cúi đầu” theo nghĩa khí phách dân tộc, người Việt có thể khiêm nhường, nhưng không khuất phục.

Nếu đặt cạnh các câu: “Nếu có kiếp sau thì xin vẫn làm/Thêm một lần làm người con của nước Nam”, thì dụng ý của tác giả là nói đến niềm tự hào, tư thế ngẩng cao đầu của dân tộc, chứ không phải cổ vũ sự kiêu ngạo.

Nhưng vấn đề lại nằm ở chỗ sự sáng tạo này chưa hay, thậm chí là chưa tốt. Nhạc sĩ muốn nói ý “không khuất phục”, nhưng lại mượn một biểu tượng vốn đã có nghĩa rất mạnh trong tâm thức cộng đồng khi coi “lúa chín cúi đầu” là khiêm nhường. Nên câu hát này đi ngược với tri thức nông nghiệp và tri thức văn hóa dân gian. Chính sự đi ngược ấy khiến người nghe phản ứng. Một câu hát yêu nước lẽ ra nên tạo cảm xúc cộng hưởng, nhưng ở đây lại tạo ra tranh luận.

Không nên quy kết nặng nề rằng câu hát này “làm lệch lạc kiến thức sinh học” theo nghĩa nguy hiểm hay cố ý sai. Đây không phải sách giáo khoa sinh học. Nhưng cũng không nên xem phản ứng của khán giả là bắt bẻ thái quá. Khi một ca khúc dùng hình ảnh nông nghiệp, văn hóa dân tộc, nhất là trong một bài hát về người Việt, thì hình ảnh ấy cần có độ chuẩn xác văn hóa nhất định. Nghệ thuật được phép sáng tạo, nhưng sự sáng tạo phải hợp lý và thuyết phục.

Văn hóa Việt Nam không thiếu những hình ảnh đẹp về sự không khuất phục trước nghịch cảnh như tre trước bão, sóng trước đá, hoặc có thể là chính cây lúa nhưng theo hướng sáng tạo kiểu như “cúi xuống vì hạt nặng, đứng lên sau bão giông”.

Tóm lại, câu hát này không phải một lỗi nghiêm trọng đến mức phải lên án, nhưng là một lựa chọn ca từ chưa thuyết phục. Nhạc sĩ có ý đồ tốt, cảm hứng yêu nước rõ, nhưng sự sáng tạo thì không chuẩn. Và tranh luận của khán giả vì thế cũng có giá trị, cho thấy công chúng hôm nay không chỉ nghe nhạc bằng cảm xúc, mà còn nghe bằng cả vốn văn hóa, bằng câu chữ ngôn ngữ và bằng tri thức trong cuộc sống.

Làm mới truyền thống tinh tế, đừng đảo nghĩa gây sốc

Đây là một kinh nghiệm rất đáng suy ngẫm cho các nhạc sĩ khi muốn vận dụng, biến tấu ca dao, tục ngữ, thành ngữ hay văn hóa dân gian vào âm nhạc.

Kinh nghiệm thứ nhất, muốn phá cách thì trước hết phải hiểu gốc rễ tinh thần. Ca dao, tục ngữ có thể được sáng tạo lại, nhưng người sáng tạo cần nắm chắc nghĩa đen, nghĩa bóng, hoàn cảnh sử dụng, sắc thái văn hóa và cả cảm xúc, tư duy cộng đồng gắn với câu nói ấy. Nếu chỉ mượn vài chữ quen tai để tạo hiệu ứng, tác phẩm dễ rơi vào tình trạng dân gian hóa bề nổi, nghe có vẻ Việt Nam, có vẻ truyền thống, nhưng bên trong lại sai nghĩa.

Kinh nghiệm thứ hai, sáng tạo nhưng không tùy tiện. Nghệ thuật có quyền liên tưởng, nghịch đảo, đối thoại… với truyền thống văn hóa. Nhưng sự nghịch đảo ấy cần có dụng ý thẩm mỹ rõ ràng. Nếu muốn viết ngược lại một câu tục ngữ, người viết nên tạo ra một bối cảnh đủ mạnh để người nghe hiểu rằng đây là sự phản đề có ý thức, không phải nhầm lẫn kiến thức hay dùng sai biểu tượng. Chẳng hạn, nếu muốn nói về tinh thần không khuất phục, có rất nhiều hình ảnh Việt Nam khác gần nghĩa hơn như tre không gãy trước bão, sóng không thôi vỗ, đá dựng giữa trời, cột mốc biên cương, dáng đứng của anh giải phóng quân.

Những hình ảnh ấy vừa giàu chất văn hóa vừa không ngược với tâm thức dân tộc. Người trẻ có thể làm mới, remix, rap, pop hóa, điện tử hóa, sân khấu hóa, thậm chí lật lại những ý niệm cũ. Nhưng mỗi lần chạm vào văn hóa dân tộc, cũng là chạm vào tâm thức chung của cộng đồng. Nếu hiểu kỹ, sáng tạo tốt, bài hát sẽ vừa hiện đại vừa có chiều sâu văn hóa.

Kinh nghiệm thứ ba, cần phân biệt giữa niềm tự hào và sự cường điệu. Âm nhạc yêu nước, âm nhạc cộng đồng thường cần cảm xúc mạnh, giai điệu đẹp, ca từ dễ lan tỏa. Nhưng nếu đẩy tự hào thành khẩu khí quá đà, tác phẩm dễ mất độ tinh tế. Văn hóa Việt Nam vốn không chỉ có khí phách không cúi đầu, mà còn có vẻ đẹp của sự mềm dẻo, khiêm cung, nhẫn nại, bền bỉ.

Cây lúa cúi đầu không phải là biểu tượng của khuất phục, mà trái lại, nó là biểu tượng của sự no đủ, chín chắn, biết mình, biết đời. Đôi khi, một dân tộc mạnh không phải vì lúc nào cũng ngẩng cao đầu, mà còn vì biết cúi xuống gieo hạt, cúi xuống với đất đai, rồi từ đó đứng lên rất vững.

Kinh nghiệm thứ tư, nên tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi công bố rộng rãi, nhất là khi dùng chất liệu liên quan đến văn hóa dân gian, lịch sử, tôn giáo, biểu tượng dân tộc. Một câu hát trong thời đại mạng xã hội không còn sống riêng trong bài hát nữa. Nó sẽ bị tách ra, soi chiếu, tranh luận, chế lại, phản biện. Nhạc sĩ vì thế cần đọc lại nghĩa, hỏi người có chuyên môn, thử phản ứng của nhiều nhóm người nghe trước khi công bố. Điều đó không làm giảm tự do sáng tạo, mà còn giúp sáng tạo đi xa hơn và ít vấp phải những tranh cãi không đáng có.

Bài học không phải là nhạc sĩ trẻ không được sáng tạo trên chất liệu dân gian. Ngược lại, rất nên làm. Nhưng hãy sáng tạo trên nền tảng hiểu biết. Hãy làm mới truyền thống bằng sự tinh tế, không phải bằng sự đảo nghĩa gây sốc.