Ám khí gắn liền với phim truyện võ thuật Trung Quốc và Nhật Bản - Ảnh: T.N
Ám khí trong sách Xuân Thu
Nhưng ngoài đời, ám khí có thật hay không? Và nếu có, chúng thực sự đáng sợ tới mức nào? Câu trả lời của giới nghiên cứu lịch sử võ thuật là: có thật, nhưng khác rất xa phim ảnh.
Ám khí (anqi), là một khái niệm có từ hàng ngàn năm trước ở Trung Quốc. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhấn mạnh rằng ám khí ngoài đời không phải “siêu năng lực võ học”.
Những câu chuyện đầu tiên về ám khí có lẽ nằm trong sách Xuân Thu, qua những ghi chép về điển tích Chuyên Chư thích sát thành công Ngô vương, hay Yêu Ly đoạt mạng dũng sĩ Khánh Kỵ ở nước Ngô.
Nhưng trong cả 2 điển tích này, thứ ám khí được sử dụng là con dao nhỏ, cực kỳ sắc bén, và theo mô tả là dùng tay đâm chứ không phải "ném ám khí" như trong phim ảnh võ hiệp.
Nhà nghiên cứu Les Conn, tác giả chuyên khảo Anqi – Hidden Tools, nhận định: “Ám khí phần lớn là các loại vũ khí nhỏ, nhẹ, dễ giấu, được thiết kế cho phục kích ở khoảng cách rất gần”.
Theo ông, vai trò lớn nhất của ám khí không phải giết người từ xa mà là tạo bất ngờ, gây nhiễu hoặc mở ra khoảng hở trong lúc giao đấu.
Trong lịch sử Trung Quốc, nhiều hệ phái và cộng đồng võ thuật thật sự có luyện ám khí. Nổi tiếng nhất trong văn hóa đại chúng là Đường Môn ở Tứ Xuyên, thường gắn với phi tiêu, phi châm và độc dược.
Dù phần lớn là hư cấu văn học, hình tượng này xuất phát từ thực tế rằng vùng Tứ Xuyên từng nổi tiếng với kỹ thuật phi tiêu và sử dụng chất độc dân gian.
Ngoài ra, các tài liệu võ thuật cuối Minh đầu Thanh cũng ghi nhận nhiều loại ám khí thật như phi tiêu (feibiao), phi đao (feidao), tụ tiễn (xiujian), mai hoa châm hay thiết liên tử.
Các tiêu sư, hộ vệ và giang hồ lưu động thường luyện ném vũ khí nhỏ để phòng thân khi áp tải hàng hóa. Trong điều kiện chiến đấu hỗn loạn, chỉ cần khiến đối thủ khựng lại vài giây cũng đủ tạo ra khác biệt sống còn.
Thiếu Lâm Tự cũng có ghi chép về việc luyện phi tiêu, dây xích mềm và phi thạch. Tuy nhiên, giới nghiên cứu cho rằng vai trò của ám khí trong Thiếu Lâm thực tế nhỏ hơn rất nhiều so với điện ảnh. Các tăng binh lịch sử chủ yếu sử dụng côn, thương và đao trong chiến đấu thật.
Một cuộc thi ám khí ở Trung Quốc - Ảnh: BAIDU
Tuy nhiên, điều mà lịch sử gần như không ghi nhận là những màn “phi châm thần sầu” kiểu kiếm hiệp. Không có bằng chứng đáng tin nào cho thấy tồn tại kỹ thuật “khóa huyệt bằng phi tiêu”, “ném lá cây giết người” hay “một mũi châm khiến đối thủ bất động”.
Theo các chuyên gia combat hiện đại, adrenaline trong giao tranh khiến độ chính xác giảm mạnh, trong khi quần áo và giáp trụ cổ đại cũng làm giảm đáng kể hiệu quả của vũ khí nhỏ.
Ám khí trong văn hóa nhẫn thuật
Ở Nhật Bản, hệ thống ám khí thậm chí còn được tổ chức bài bản hơn. Khác với Trung Quốc thiên về “võ lâm giang hồ”, Nhật Bản phát triển concealed weapons theo hướng quân sự và gián điệp.
Các trường phái cổ như Negishi-ryu, Shirai-ryu hay Kukishin-ryu thật sự dạy shurikenjutsu – thuật sử dụng phi tiêu.
Shuriken có hai dạng chính: bo shuriken là thanh kim loại nhọn, còn hira shuriken là loại hình ngôi sao quen thuộc trong phim ninja.
Tuy nhiên, chuyên gia binh khí Nhật Serge Mol nhấn mạnh trong cuốn Classical Weaponry of Japan rằng shuriken chỉ là “supplementary weapon”, tức vũ khí phụ trợ. Chúng được dùng để làm đối thủ mất tập trung, cản truy đuổi hoặc tạo cơ hội rút kiếm hơn là “một đòn kết liễu”.
Nhiều người vẫn tập luyện ám khí ngày nay - Ảnh: BAIDU
Ninja Nhật Bản cũng sử dụng nhiều loại concealed weapon khác như kunai, fukiya và makibishi. Trong đó, makibishi – loại chông nhỏ rải dưới đất – được xem là thứ có tính thực chiến cao nhất. Chúng có thể làm bị thương chân người hoặc ngựa, giúp cản truy đuổi hiệu quả. Đây cũng là loại ám khí có nhiều điểm tương đồng với caltrop trong quân sự châu Âu.
Các tài liệu ninja cổ như Bansenshukai hay Shoninki thật sự có mô tả việc sử dụng phi tiêu, dao nhỏ và công cụ giấu kín. Nhưng điều thú vị là các tài liệu này thực dụng hơn điện ảnh rất nhiều. Chúng tập trung vào cải trang, đột nhập, phá hoại và thoát thân hơn là “võ công siêu nhiên”.
Giáo sư Stephen Turnbull, chuyên gia lịch sử quân sự Nhật Bản, từng nhận xét rằng hình ảnh ninja hiện đại đã bị Hollywood và manga biến thành “siêu anh hùng bóng tối”, trong khi ninja lịch sử thực chất gần với gián điệp và trinh sát hơn.
Ám khí thời hiện đại
Tại Nhật Bản, một số trường phái võ cổ (koryu) vẫn duy trì dạy shurikenjutsu – thuật sử dụng phi tiêu. Các hệ phái nổi tiếng gồm Negishi-ryu, Shirai-ryu và Kukishin-ryu. Học viên luyện cách cầm, rút và ném bo shuriken – loại phi tiêu dạng thanh sắt nhọn. Một số dojo còn tổ chức seminar quốc tế và giao lưu biểu diễn cho học viên nước ngoài.
Các cuộc thi shurikenjutsu ngoài đời thường giống môn bắn cung hoặc knife throwing hơn là đối kháng. Người tham gia thi độ chính xác, khoảng cách, tư thế, độ ổn định khi ném.
Một số giải nhỏ tại Nhật được tổ chức dưới dạng taikai – ngày hội giao lưu võ thuật cổ truyền. Trong đó, vận động viên ném shuriken vào bia gỗ ở cự ly vài mét. Điểm số được tính dựa trên độ chính xác và cách phi tiêu cắm vào mục tiêu.
Ở Trung Quốc, ám khí hiện đại phổ biến hơn dưới dạng biểu diễn wushu truyền thống. Nhiều trường võ tại Hà Nam, Tung Sơn hay Thương Châu vẫn dạy: phi tiêu, rope dart (thằng tiêu), meteor hammer (lưu tinh chùy) hay dây xích mềm.
Đặc biệt, rope dart và meteor hammer thường xuất hiện trong các giải biểu diễn võ thuật dân gian hoặc festival văn hóa. Dù mang màu sắc “võ hiệp”, giới chuyên môn nhìn chung xem đây là hình thức bảo tồn di sản võ thuật và rèn luyện coordination hơn là kỹ năng chiến đấu thực tế.
