Tác phẩm xoay quanh số phận nhân vật có thật trong lịch sử: Bà Trần Thị Dung hay còn gọi là Linh Từ quốc mẫu. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trần Thị Dung (không rõ năm sinh) sinh ra dưới thời vua Lý Cao Tông trị vì, nhà Lý suy yếu. Bà là con của Trần Lý - người giàu có và thế lực ở Lưu Gia (nay thuộc Hưng Yên). Năm 1209, bà được hoàng thái tử Sảm (sau là vua Lý Huệ Tông), người chạy loạn đến Lưu Gia, đem lòng cảm mến và lấy làm vợ.
Cuộc hôn nhân của bà Trần Thị Dung với vua Lý Huệ Tông khá trắc trở. Năm 1211, bà được phong làm nguyên phi nhưng sau đó lại bị giáng xuống làm ngự nữ do vua nghi ngờ anh trai của bà là Trần Tự Khánh mưu đồ phản loạn. Mùa xuân năm 1216, bà được sắc phong là Thuận Trinh phu nhân nhưng vẫn bị hoàng thái hậu ghét bỏ, đuổi đi hoặc sai người đầu độc. Mùa đông năm 1216, bà trở thành hoàng hậu.
Hoàng hậu Trần Thị Dung có hai công chúa là Thuận Thiên và Chiêu Thánh. Năm 1224, khi bệnh của vua Lý Huệ Tông ngày càng nặng, hoàng hậu cùng Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ ép vua truyền ngôi cho Lý Chiêu Thánh. Hai người này sau đó sắp xếp để cháu ruột của mình là Trần Cảnh trở thành chồng của nữ vương.
Năm 1225, vị hoàng đế cuối cùng của triều Lý - Lý Chiêu Hoàng khi ấy mới 7 tuổi, nhường ngôi cho chồng. Giang sơn nước Đại Việt từ đây do triều đại nhà Trần cai trị với vị vua đầu tiên là Trần Cảnh - Trần Thái Tông.
Sau khi lấy giang sơn về cho nhà Trần, Trần Thị Dung bị phế ngôi. Vua Trần Thái Tông nghĩ bà từng là hoàng hậu của Lý Huệ Tông, không nỡ gọi là công chúa, nên phong làm Linh Từ quốc mẫu, một cách gọi khác của hoàng hậu. Bà vẫn được hưởng chế độ nghi trượng, kiệu xe theo đúng nghi thức của hoàng hậu. Linh Từ quốc mẫu sau đó lấy thái sư Trần Thủ Độ, người trong họ và cũng là người ép thượng hoàng Lý Huệ Tông đi tu.
Tiểu thuyết "Linh từ quốc mẫu" dày 328 trang, khổ 15,5x23,5 cm, Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành. Ảnh: Nhà xuất bản Phụ nữ
Tiểu thuyết Linh từ quốc mẫu tái hiện cuộc đời đầy biến động của người phụ nữ có tầm ảnh hưởng quan trọng trong việc nhà Trần soán ngôi nhà Lý, lập ra triều đại mới. Trong truyện, bà vốn là cô gái lớn lên nơi thôn dã, có mối tình trong sáng nhưng bị cuốn vào thời cuộc từ khi gặp thái tử Sảm. Từ thiếu nữ ngây thơ, nhân vật từng bước trưởng thành trong những toan tính của gia tộc và mưu mô thâm độc nơi cung cấm.
Tác giả cũng khắc họa một Trần Thị Dung có nhan sắc, ý chí, mưu trí và cả sự nhẫn tâm. Tác phẩm cũng đặt người đọc vào vòng xoáy của những câu hỏi lớn trong lịch sử: Là vợ của hoàng đế triều Lý rồi lại lấy thái sư nhà Trần, ép nữ đế phải thoái vị trao lại quyền lực nhà Lý cho nhà Trần, ép con gái bỏ chồng, con rể lấy chị dâu, ác độc tàn nhẫn với chính máu mủ ruột rà của mình, Trần Thị Dung có sai không?
Tuy nhiên, cũng chính bà cùng Trần Thủ Độ đã kiên cường bảo vệ nước nhà trước vó giặc Nguyên - Mông. Vậy bà có công hay có tội? Qua trang viết, người đọc thấy một Trần Thị Dung với tất cả hỉ nộ ái ố đời thường. Trước khi lìa xa cõi đời, bà chỉ mong cầu được nghe lại lần nữa tiếng gọi "mẹ" từ con gái Lý Chiêu Hoàng - người mà cả đời bà áy náy khôn nguôi. Trước khi là bậc mẫu nghi thiên hạ, bà cũng chỉ là một phụ nữ rất đỗi bình thường, khao khát yêu và được yêu.
Ngoài Trần Thị Dung, tác giả khắc họa nhiều nhân vật khác liên quan giai đoạn then chốt giữa hai nhà Lý - Trần. Đó là Lý Hạo Sảm Lý Huệ Tông - người đã chấp nhận từ bỏ cơ nghiệp trăm năm của nhà Lý vào tay nhà Trần, là Trần Thủ Độ - vị thái sư mà quyền uy xoay chuyển cả triều đại, là Lý Chiêu Hoàng - công chúa bị xoáy trong những âm mưu của người thân ruột thịt, là Trần Cảnh - vị vua anh minh của nhà Trần. Mỗi nhân vật đều có câu chuyện, số phận riêng.
Tác giả Minh Nguyên 31 tuổi, quê ở Hà Giang, đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội. Cây bút có nhiều năm thử sức với nhiều thể loại văn học khác nhau, là đồng tác giả của các tuyển tập: Gia đình là điều tuyệt vời nhất (Blogradio, 2016), Bước qua muộn phiền, chạm ngõ bình yên (NXB Dân trí, 2021).
Nguyên Minh từng đoạt giải nhất cuộc thi viết tiểu thuyết của nền tảng Noveltok năm 2020, giải ba cuộc thi viết chủ đề Nhà - Diễn đàn Văn học trẻ, giải nhì cuộc thi viết Mùa Tết quê tôi - diễn đàn Văn học trẻ, giải ba cuộc thi viết Mùa hè của tôi - Diễn đàn Văn học trẻ.
Hà Thu
