Trong nhiều năm, câu chuyện về cà phê thường xoay quanh những con số: sản lượng, kim ngạch xuất khẩu hay biến động giá trên thị trường thế giới. Ở góc nhìn đó, cà phê được xem như loại hàng hóa nông nghiệp, chịu chi phối bởi cung - cầu và các yếu tố kinh tế vĩ mô.

Tại diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới với chủ đề "Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại", cách nhìn này đã có sự thay đổi. Thay vì chỉ nói về thị trường, các chuyên gia đặt cà phê vào bối cảnh rộng hơn, gắn với con người, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Chương trình do UBND tỉnh Đăk Lăk tổ chức, phối hợp UNESCO, trường Đại học Văn hóa TP HCM và sự đồng hành của Tập đoàn Trung Nguyên Legend, trong ba ngày 17-19/4, tại Bảo tàng Thế giới Cà phê. Được thiết kế theo mô hình diễn đàn chuyên đề quốc tế, chương trình tập trung vào đối thoại giữa di sản, văn hóa và định hướng phát triển trong tương lai. Chương trình quy tụ các đại sứ, tổng lãnh sự từ những quốc gia gắn với văn hóa cà phê, cùng đại diện tổ chức quốc tế, cơ quan trung ương, địa phương và nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực văn hóa.

Cà phê hình thành không gian văn hóa đặc sắc

Mở đầu diễn đàn, ông Đào Mỹ, Tỉnh ủy viên, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đăk Lăk, nhấn mạnh cà phê không chỉ tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn người dân, mà còn bồi đắp nên không gian văn hóa đặc sắc, gắn bó chặt chẽ với đời sống kinh tế, xã hội, phong tục, tập quán và bản sắc cộng đồng. Ông cho rằng, cà phê đã vượt khỏi vai trò của cây trồng, để trở thành một phần trong cách con người sống và gắn kết với nhau.

Đại diện địa phương cho biết thêm, thực tế tại Tây Nguyên cho thấy văn hoá cà phê không phải là khái niệm trừu tượng. Từ việc trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch cho đến cách rang xay và thưởng thức, cà phê gắn với nhiều lớp kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian. Những kinh nghiệm đó giúp tạo ra sản phẩm, hình thành nên thói quen, tập quán và cách ứng xử trong cộng đồng.

Đó cũng là lý do vì sao việc "Tri thức trồng và chế biến cà phê Đăk Lăk" được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 3/2025. Việc công nhận này mang ý nghĩa về danh hiệu, cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận: giá trị của cà phê không nằm ở hạt cà phê, mà nằm ở những gì con người biết, làm và truyền lại cho nhau.

Tiếp nối câu chuyện từ thực tiễn Đăk Lăk, ông Dương Hải Đăng, Trợ lý chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Trung Nguyên Legend, mở rộng cách nhìn khi đặt cà phê vào dòng chảy dài của lịch sử và văn minh nhân loại.

Ông nhắc lại quan điểm xuyên suốt của Nhà sáng lập Đặng Lê Nguyên Vũ: "Cà phê là báu vật của đất trời, là di sản của nhân loại, là giải pháp cho tương lai", như hệ quy chiếu để hiểu đầy đủ hơn về vai trò của cà phê trong hiện tại. Từ góc nhìn này, cà phê không dừng lại ở sản phẩm nông nghiệp, mà là kết quả của sự giao thoa giữa tự nhiên và con người, giữa điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu với lao động, tri thức và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đại diện Trung Nguyên Legend nhấn mạnh yêu cầu chuyển dịch cách nhìn, cho rằng cà phê cần được đưa từ trạng thái "di sản được thừa hưởng" sang "di sản sống". Điều này có nghĩa là di sản phải tiếp tục thực hành và đổi mới. Di sản cần gắn với đời sống đương đại để duy trì giá trị.

Từ nền tảng nhận thức về cà phê như giá trị vượt ra khỏi phạm vi sản phẩm, Trung Nguyên Legend xác định hướng tiếp cận rộng hơn. Doanh nghiệp không đặt trọng tâm vào kinh doanh đơn thuần, mà theo đuổi việc xây dựng hệ sinh thái cà phê toàn diện.

Tại Diễn đàn, Thứ trưởng thường trực Bộ Ngoại giao ông Nguyễn Minh Vũ, cho rằng việc lựa chọn cà phê làm trung tâm của đối thoại văn hóa là hướng tiếp cận có ý nghĩa, bởi nó giúp "gắn kết các cộng đồng và thúc đẩy đối thoại giữa các nền văn hóa". Khi cà phê trở thành điểm chung giữa các quốc gia, không chỉ tạo ra không gian văn hóa trong phạm vi địa phương, còn mở rộng ra không gian giao lưu quốc tế.

Theo ông, cà phê Việt Nam ngày nay tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế toàn cầu, đóng vai trò như "sứ giả văn hóa", mang theo câu chuyện về con người và vùng đất đến với thế giới. Điều này làm rõ yếu tố không gian văn hóa cà phê không dừng lại ở địa phương, mà có thể lan tỏa ra bên ngoài thông qua giao lưu và hợp tác.

Tạo không gian giao lưu, kết nối giữa các cộng đồng

Bên cạnh các nhà quản lý trong nước, các đại biểu quốc tế cũng mang đến những góc nhìn giúp làm rõ hơn vai trò đặc biệt của cà phê. Ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng các hoạt động liên quan đến cà phê luôn gắn với đời sống xã hội và thể hiện bản sắc của từng cộng đồng. Chính vì vậy, khi cà phê xuất hiện ở nhiều nơi khác nhau, nó mang theo những cách sống và cách giao tiếp khác nhau, tạo nên sự đa dạng văn hóa.

Tuy nhiên, điều quan trọng là dù khác biệt, những cách tiếp cận đó vẫn có điểm chung. Theo ông Baker, cà phê đóng vai trò như "không gian quan trọng cho sự tương tác và giao lưu giữa các xã hội". Điều này giải thích vì sao cà phê có thể tồn tại ở nhiều nền văn hóa mà không mất đi sức hút, bởi nó luôn gắn với nhu cầu cơ bản của con người: gặp gỡ và trò chuyện.

Một cách hình dung rõ hơn về vai trò này được đưa ra trong phát biểu của ông Saadi Salama, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhà nước Palestine tại Việt Nam, mô tả cà phê là "một ký ức văn hóa dưới dạng chất lỏng". Theo ông, hành trình của cà phê từ Ethiopia đến Yemen rồi lan ra toàn cầu không chỉ là sự di chuyển của một loại cây, mà là sự lan tỏa của những giá trị văn hóa.

Khi cà phê đến các trung tâm lớn như Mecca, Cairo, Damascus hay Istanbul, được tiếp nhận theo cách hoàn toàn khác. Từ thức uống mới, cà phê dần góp phần hình thành nên dạng không gian xã hội đặc trưng "quán cà phê". Đại sứ Salama dẫn lại mô tả từ thế kỷ XVII, trong đó một du khách châu Âu cho rằng các quán cà phê là nơi mọi người tụ họp "để uống cà phê, trao đổi tin tức và thảo luận về mọi sự trên đời". Theo thời gian, những không gian này trở thành điểm giao thoa của các ý tưởng, quan điểm và cách nhìn khác nhau về xã hội.

Trong bối cảnh đó, cà phê đóng vai trò như "chất xúc tác", giúp các cuộc đối thoại diễn ra tự nhiên hơn. Ở nhiều nền văn hóa, việc mời cà phê còn mang ý nghĩa mở đầu cho cuộc trò chuyện. Điều này cho thấy cà phê vừa kết nối về mặt vật lý - tức là đưa con người đến cùng không gian, vừa kết nối về mặt xã hội, khi tạo ra điều kiện để các mối quan hệ được hình thành.

Quan điểm tiếp tục thể hiện qua chia sẻ của ông Hasan Barit, đại diện Thổ Nhĩ Kỳ. Ông cho biết khi cà phê phát triển tại Đế chế Ottoman, các quán cà phê đã trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa như thơ ca, trò chơi trí tuệ và trao đổi ý tưởng. Những hoạt động này mang tính giải trí, góp phần hình thành đời sống tinh thần và thúc đẩy sự phát triển của xã hội.

Từ Istanbul, cà phê tiếp tục lan sang châu Âu và nhanh chóng trở thành một phần của đời sống đô thị. Ở đây, thức uống tiếp tục giữ vai trò kết nối, khi các quán cà phê trở thành nơi gặp gỡ của giới trí thức, thương nhân và nghệ sĩ. Điều này cho thấy dù ở bất kỳ khu vực nào, cà phê vẫn giữ được chức năng cơ bản: tạo ra không gian để con người giao lưu.

Ở góc nhìn khác, ông Renzo Moro, đại diện Italy, cho rằng espresso đã trở thành "một ngôn ngữ văn hóa toàn cầu". Dù ở quốc gia nào, việc uống cà phê cũng mang lại cảm giác quen thuộc. "Người ta có thể không nói cùng ngôn ngữ, nhưng vẫn có thể chia sẻ tách cà phê và bắt đầu cuộc trò chuyện", ông Renzo Moro nói.

Theo ông, tại Italy, việc uống cà phê vừa nhu cầu cá nhân, vừa là một phần của đời sống xã hội. Những quán cà phê nhỏ trở thành nơi mọi người từ nhiều tầng lớp khác nhau gặp gỡ và tương tác. Chính những tương tác này tạo ra sự kết nối trong xã hội, đồng thời giúp duy trì những giá trị văn hóa chung.

Các chuyên giá đánh giá, cà phê kết nối các nền văn hóa theo nhiều cách khác nhau. Trước hết, tạo ra không gian chung, nơi con người có thể gặp gỡ, tiếp theo, tạo ra bối cảnh cho các cuộc trò chuyện và trao đổi ý tưởng. Cà phê còn mang theo những câu chuyện và giá trị văn hóa khi di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Chính sự kết hợp của các yếu tố trên giúp cà phê trở thành một trong số ít những sản phẩm có khả năng kết nối toàn cầu.

Định hướng mới cho ngành

Khi cà phê được nhìn nhận như một phần của đời sống, cách tiếp cận trong phát triển cũng cần thay đổi. Đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng thay vì chỉ tập trung vào sản lượng, ngành cà phê cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, giá trị và cách cà phê gắn với đời sống của người dân. Việc phát triển vì vậy cần kết hợp giữa nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và thực tế sản xuất.

Điểm quan trọng được nhấn mạnh là cách hiểu về bảo tồn. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ, mà là giữ lại những giá trị cốt lõi và điều chỉnh để phù hợp với cuộc sống hiện nay. Điều này đặc biệt cần thiết khi ngành cà phê đang chịu ảnh hưởng mạnh từ thị trường và xu hướng tiêu dùng.

Ở cấp độ địa phương, Đăk Lăk xác định, phát triển cà phê không thể chỉ dừng ở việc trồng nhiều hay xuất khẩu nhiều. Thay vào đó, ngành cà phê cần gắn với những mục tiêu dài hạn như bảo vệ môi trường, nâng cao đời sống người dân và đảm bảo lợi ích cho các thế hệ sau. Cách làm này cho thấy hướng đi khác so với trước đây: không chạy theo tăng trưởng nhanh, mà hướng đến sự ổn định và bền vững.

Ngoài yếu tố kinh tế, ngành cà phê còn phải đối mặt với nhiều áp lực như biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và môi trường. Những vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng cà phê. Nếu không thay đổi cách làm, ngành cà phê sẽ gặp khó trong tương lai. Vì vậy, các chuyên gia nhận định, phát triển bền vững không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà trở thành yêu cầu bắt buộc nếu ngành cà phê muốn tiếp tục phát triển.

Hoàng Đan - Ảnh: TNL