Eo biển Hormuz đang là tiêu điểm trong xung đột bùng phát giữa Mỹ - Israel với Iran từ ngày 28/2. Tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới đã bị Iran phong tỏa để đáp trả đối phương, khi chiến sự giữa các bên ngày càng leo thang.
Sau khi Tổng thống Donald Trump ra tối hậu thư, ấn định hạn chót để Iran mở lại Hormuz hoặc sẽ bị Mỹ giáng đòn mạnh mẽ, Washington và Tehran tối 7/4 giờ miền Đông (rạng sáng 8/4 giờ Tehran) đã đạt thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Theo thỏa thuận, Mỹ dừng các cuộc ném bom và tấn công Iran hai tuần, còn Tehran cho phép tàu thuyền qua Hormuz.
Tuy nhiên, giới chức Mỹ và Iran sau đó đưa ra những thông điệp trái chiều, khiến tình hình thực địa trở nên khó đoán.
Một tàu di chuyển qua eo biển Hormuz nhìn từ phía Oman ngày 8/4. Ảnh: AFP
Khi thông báo về thỏa thuận ngừng bắn, Tổng thống Trump cho biết phía Pakistan đã đề nghị ông hoãn triển khai sức mạnh hủy diệt với điều kiện Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz "một cách hoàn toàn, lập tức và an toàn".
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi sau đó nói rằng: "Trong hai tuần này, việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz sẽ được đảm bảo thông qua sự điều phối với Lực lượng Vũ trang Iran, có tính đến các hạn chế kỹ thuật", ông nói, nhưng không nêu rõ các hạn chế là gì.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt ngày 8/4 nhấn mạnh rằng thỏa thuận ngừng bắn "phụ thuộc vào việc eo biển Hormuz được mở lại ngay lập tức, an toàn và tự do".
Theo bà Leavitt, điều này đồng nghĩa với việc tuyến đường biển phải được mở hoàn toàn, "không có bất kỳ hạn chế nào, kể cả thu phí". Đồng thời, bà khẳng định Mỹ sẽ buộc Iran phải thực hiện việc mở lại eo biển mà không áp đặt bất kỳ rào cản nào.
Tuy vậy, Iran phát đi tín hiệu rằng họ sẽ tiếp tục thu phí và tìm cách duy trì quyền kiểm soát tuyến hàng hải. Một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng nước này có thể mở lại eo biển theo cách "có giới hạn, dưới sự kiểm soát của Iran" vào ngày 9 hoặc 10/4, trước thềm cuộc gặp với các quan chức Mỹ tại Pakistan vào ngày 11/4.
Trong khi đó, người phát ngôn Hiệp hội Các nhà xuất khẩu dầu, khí đốt và sản phẩm hóa dầu Iran, tổ chức có liên kết với chính phủ Iran, cho biết Tehran dự kiến áp mức phí 1 USD cho mỗi thùng dầu, thanh toán bằng tiền điện tử, đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz.
Tờ Wall Street Journal đưa tin Iran đã thông báo với các trung gian rằng trong thời gian ngừng bắn, Tehran giới hạn khoảng 12 tàu qua Hormuz một ngày, đồng thời thu phí đối với các tàu đó.
Đến tối 8/4, hãng thông tấn Tasnim của Iran đưa tin Tehran đang đình chỉ cho phép tàu qua eo biển Hormuz và có thể rút khỏi thỏa thuận ngừng bắn vì Israel tiếp tục tấn công vào Lebanon.
Quân đội Israel cho biết họ đã không kích hơn 100 mục tiêu quân sự liên quan Hezbollah trong ngày 8/4. Văn phòng Thủ tướng Israel khẳng định Lebanon không nằm trong thỏa thuận ngừng bắn, và quan điểm này cũng được Phó tổng thống Mỹ JD Vance ủng hộ. Ông Vance cảnh báo Tehran nên giữ lời, nếu không muốn gánh hậu quả nghiêm trọng.
Tại cuộc họp báo trưa 8/4 tại Nhà Trắng, bà Leavitt bác bỏ thông tin eo biển bị đóng, gọi đó là "không đúng sự thật".
"Tổng thống đã được báo cáo về những thông tin này trước khi tôi lên bục phát biểu. Điều đó là hoàn toàn không thể chấp nhận được. Những gì phía Iran nói công khai khác với những gì họ trao đổi riêng", bà Leavitt nói. "Chúng tôi ghi nhận lưu lượng tàu qua eo biển hôm nay đã tăng lên".
Hành trình qua eo biển Hormuz của hai tàu hàng trong ngày 8/4. Đồ họa: Guardian
Các tuyên bố đang phản ánh bức tranh đan xen và thiếu rõ ràng về trạng thái thực tế của tuyến vận chuyển. "Cả hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về diện mạo của một thỏa thuận đàm phán trong tương lai", Andrew Lipow, chủ tịch công ty tư vấn Lipow Oil Associates, nói với AP.
Trên thị trường năng lượng, giá dầu đã giảm mạnh trong ngày 7/4 sau thông báo về lệnh ngừng bắn. Giá dầu WTI của Mỹ giảm khoảng 15% còn giá dầu Brent giảm khoảng 12%.
"Thị trường dầu giảm với kỳ vọng lệnh ngừng bắn sẽ khởi đầu cho một quá trình giúp đưa thêm nguồn cung trở lại giao dịch", ông Lipow nói. "Nhưng đây cũng có thể chỉ là khoảng lặng tạm thời, chưa chắc dẫn tới giải pháp thực sự cho xung đột".
Theo nền tảng dữ liệu thị trường S&P Global Market Intelligence, trong ngày 8/4 có 4 tàu đã đi qua eo biển Hormuz, thấp hơn nhiều so với mức hơn 100 tàu mỗi ngày trước khi xung đột nổ ra.
Việc eo biển có thể hoạt động an toàn trở lại hay không vẫn cần thêm thời gian để kiểm chứng, dù các thủy thủ mắc kẹt và chủ tàu đang "án binh bất động" đều rất mong sớm được nối lại hành trình.
Hiện có ít nhất 1.000 tàu mắc kẹt tại vịnh Ba Tư, theo các công ty bảo hiểm hàng hải. Ngay cả khi những con tàu này bắt đầu di chuyển trở lại, giới bảo hiểm cho rằng lưu lượng vận tải cũng khó có thể nhanh chóng phục hồi về mức trước chiến sự.
Như Tâm (Theo WSJ, The Hill, ABC News)
