Theo Quyết định số 13/2026, từ ngày 1/7 Việt Nam sẽ bắt đầu kiểm định khí thải đối với xe môtô, xe gắn máy đang lưu hành tại Hà Nội và TP HCM. Từ 1/7/2028, quy định này được mở rộng tới các thành phố trực thuộc Trung ương còn lại gồm Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng và Cần Thơ. Đến ngày 1/7/2030, việc kiểm định sẽ áp dụng tại 28 tỉnh, thành trên cả nước, với khả năng triển khai sớm hơn tùy theo điều kiện thực tế của từng địa phương.
Trong bối cảnh đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia có số lượng xe máy lớn áp dụng những mô hình kiểm định khác nhau, nhằm cân bằng giữa bảo vệ môi trường và chi phí xã hội. Thay vì kiểm tra đại trà ngay từ đầu, nhiều nước miễn kiểm định trong những năm đầu sử dụng, kiểm soát chặt từ khâu sản xuất và chỉ tiến hành kiểm tra định kỳ khi phương tiện bắt đầu xuống cấp.
Các quốc gia quy định như thế nào về miễn kiểm định xe máy?
Tại Nhật Bản, quốc gia nổi tiếng với hệ thống kiểm định nghiêm ngặt, xe máy được quản lý theo dung tích động cơ. Những phương tiện trên 250 phân khối phải trải qua hệ thống kiểm định "Shaken", với lần kiểm tra đầu tiên sau ba năm sử dụng và định kỳ hai năm một lần sau đó. Ngược lại, xe dưới 250 phân khối, chiếm phần lớn thị trường, không phải kiểm định định kỳ. Chính phủ Nhật Bản kiểm soát khí thải thông qua tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt đối với nhà sản xuất, theo Hiệp hội kiểm định và đăng ký ôtô Nhật Bản.
Xe máy chuẩn bị kiểm định khí thải tại Nhật Bản. Ảnh: Joanmira
Tại Thái Lan, nơi xe máy là phương tiện giao thông chủ đạo, chính phủ miễn kiểm định trong 5 năm đầu. Sau mốc này, phương tiện phải kiểm tra định kỳ hàng năm khi gia hạn đăng ký. Quy trình kiểm định được thực hiện tại các trung tâm kiểm tra tư nhân được cấp phép hoặc cơ quan quản lý nhà nước. Nội dung kiểm tra bao gồm mức phát thải khí độc, tình trạng động cơ, độ an toàn cơ bản và khả năng vận hành của phương tiện. Chỉ những xe đạt tiêu chuẩn mới được cấp chứng nhận để tiếp tục lưu hành, theo Cục vận tải đường bộ Thái Lan.
Sau Thái Lan, Indonesia là một ví dụ đáng chú ý về cách quản lý kiểm soát khí thải tại quốc gia có số lượng xe máy thuộc hàng lớn nhất thế giới. Trên phạm vi toàn quốc, nước này không áp dụng kiểm định khí thải định kỳ bắt buộc đối với xe máy cá nhân. Thay vào đó, phương tiện phải thực hiện kiểm tra trực tiếp mỗi 5 năm khi gia hạn đăng ký, chủ yếu nhằm đối chiếu số khung, số máy và xác nhận tính hợp pháp của xe.
Một kỹ thuật viên tiến hành kiểm tra khí thải trên xe máy tại Ancol, Jakarta, ngày 12/9/2023. Ảnh: Antaranews
Tuy nhiên, tại thủ đô Jakarta, nơi thường xuyên đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, chính quyền địa phương đã triển khai chương trình kiểm tra khí thải bắt buộc. Chính sách này yêu cầu các phương tiện cả xe máy lẫn ôtô trên ba năm tuổi phải thực hiện kiểm tra khí thải định kỳ, với các biện pháp xử phạt đối với xe không tuân thủ, ví dụ phạt tới 250.000 rupiah (khoảng 15 USD) đối với xe máy, đồng thời chịu các biện pháp bổ sung như tăng phí đỗ xe.
Vì sao xe máy được miễn kiểm tra trước cột mốc 3-5 năm?
Theo các chuyên gia kỹ thuật, trong những năm đầu sử dụng, hệ thống động cơ và kiểm soát khí thải của xe máy vẫn vận hành gần với trạng thái ban đầu do nhà sản xuất thiết kế. Các linh kiện như kim phun nhiên liệu, bộ chế hòa khí, cảm biến oxy và bộ chuyển đổi xúc tác (catalytic converter) hoạt động ổn định, giúp quá trình đốt cháy nhiên liệu diễn ra hiệu quả và giảm thiểu lượng khí độc thải ra môi trường. Đồng thời, xe mới thường đáp ứng các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt như Euro 3, Euro 4 hoặc tương đương, khiến việc kiểm định trong giai đoạn này không hiệu quả trong việc kiểm soát khí thải ra môi trường, đồng thời phát sinh chi phí và thủ tục hành chính.
Tuy nhiên, sau khoảng 3-5 năm sử dụng, hiệu suất kỹ thuật của phương tiện bắt đầu suy giảm do hao mòn tự nhiên. Bộ chuyển đổi xúc tác dần mất khả năng chuyển hóa các khí độc như carbon monoxide (CO) và hydrocarbon (HC), hệ thống phun nhiên liệu và đánh lửa có thể bị sai chuyển, bugi, lọc gió và kim phun tích tụ cặn bẩn, làm quá trình đốt cháy kém hiệu quả và gia tăng tiêu hao nhiên liệu. Trong điều kiện giao thông đông đúc và khí hậu nóng ẩm, tốc độ xuống cấp của các bộ phận này càng nhanh hơn, dẫn đến lượng phát thải tăng đáng kể.
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, hành vi sử dụng phương tiện cũng góp phần làm gia tăng ô nhiễm. Sau vài năm, xe ít được bảo dưỡng định kỳ, thậm chí bị thay đổi kết cấu hoặc sử dụng phụ tùng không đạt chuẩn sẽ gây ra phát thải hơn so với xe được bảo dưỡng đúng cách. Vì vậy, mốc 3-5 năm được nhiều quốc gia lựa chọn làm thời điểm kiểm định lần đầu, nhằm giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm các phương tiện gây ô nhiễm, đồng thời cân bằng giữa hiệu quả môi trường, chi phí xã hội và năng lực hệ thống đăng kiểm.
Phạm Hải
