Hans-Peter Grumpe, du khách Đức, đến Hội An năm 1991 trong chuyến xuyên Việt lần đầu. Ông cho hay 35 năm trước, Hội An vắng bóng khách, dù địa điểm có tên trên bản đồ du lịch chính thức từ năm 1985. Sự hiện diện của một người châu Âu như Hans thu hút sự hiếu kỳ từ dân địa phương.
Năm 1991, phố cổ chưa được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Các dãy nhà cổ giữ nguyên trạng cũ kỹ, chưa qua các đợt đại trùng tu hay thương mại hóa diện mạo. Phương tiện di chuyển chính là xe đạp và xích lô.
Hạ tầng dịch vụ, cửa hàng lưu niệm hay hệ thống đèn chiếu sáng công cộng chưa được thiết lập. Nam du khách Đức cho biết không khí Hội An vào năm 1991 yên tĩnh, nhịp sống chậm rãi với những dãy nhà cổ lụp xụp, mái ngói rêu phong và tường vôi bong tróc. Các ngôi nhà cổ chưa được trùng tu, sơn màu vàng đồng bộ như hiện nay.
Đầu thập niên 90, người dân Hội An muốn phá bỏ nhà cổ để xây nhà bê tông cho tiện sinh hoạt. Chính quyền đã phải vận động từng nhà, cấm cơi nới để giữ bằng được nguyên trạng.
Tháng 12/1999, đô thị cổ Hội An được UNESCO chính thức công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.
Một tiệm may quần áo tại phố cổ Hội An 35 năm trước. Du lịch chưa phát triển, người dân sống dựa vào nông nghiệp, đánh bắt cá trên sông Thu Bồn và các nghề thủ công như làm mộc, rèn nông cụ, làm gốm.
Khung cảnh Hội quán Triều Châu (Chùa Ông Bổn) 35 năm trước không nhiều thay đổi so với hiện tại. Công trình được xây dựng vào năm 1845.
Trong bối cảnh du lịch sơ khai đầu thập niên 90, những di tích như Hội quán Triều Châu chủ yếu phục vụ nhu cầu tâm linh của người dân bản địa thay vì đón các đoàn tham quan đông đúc.
Năm 1991, Chùa Cầu chưa trải qua các đợt đại trùng tu quy mô và vắng bóng khách tham quan. Quanh lạch nước thông ra sông Thu Bồn, cảnh quan giữ nét tự nhiên, chưa được xây bờ kè hay quy hoạch đô thị.
Không gian Hội quán Phúc Kiến 35 năm trước. Công trình được cộng đồng người Hoa bang Phúc Kiến xây dựng vào khoảng năm 1697 để thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần bảo hộ thương nhân vượt biển.
Một nhánh sông Thu Bồn chảy qua khu vực phố cổ Hội An. Dọc bờ sông là các rặng dừa nước và cây dại, chưa có hệ thống bờ kè bê tông hay đường đi bộ, các khu nghỉ dưỡng chưa được xây dựng.
Năm 1991, các hoạt động trên sông Thu Bồn chỉ phục vụ nhu cầu dân sinh và sản xuất của cư dân địa phương. Hoạt động giao thông chủ yếu là thuyền gỗ nhỏ và ghe tam bản dùng để đánh bắt cá hoặc vận chuyển hàng hóa nông sản. Các loại thuyền rồng du lịch hay ca nô máy chưa xuất hiện.
Sau 35 năm, Hội An dần phát triển thành điểm du lịch hàng đầu Việt Nam và có tên tuổi trên bản đồ thế giới. Tạp chí du lịch hàng đầu của Mỹ, hôm 1/4 công bố danh sách "hidden gem cities" - những điểm đến mang vẻ đẹp ẩn mình, giàu trải nghiệm và đầy sức gợi mở trên thế giới, Hội An đứng đầu.
Mai Phương
Ảnh: Hans-Peter Grumpe
