Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa phê duyệt quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Hồng - Thái Bình đến năm 2030, tầm nhìn 2050, trong đó lần đầu đưa ra phương án chi tiết xây dựng các đập trên dòng chính sông Hồng nhằm dâng mực nước mùa cạn, tạo nguồn cấp nước ổn định và cải thiện môi trường cho Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ.
Theo quy hoạch, hai công trình trọng tâm là đập Xuân Quan (vùng giáp Hưng Yên - Hà Nội) trên sông Hồng và đập Long Tửu (Đông Anh) trên sông Đuống. Các đập này có nhiệm vụ điều tiết, kiểm soát dòng chảy, nâng mực nước trong mùa khô để phục vụ nhiều mục tiêu.
Cụ thể, việc dâng nước sẽ đảm bảo vận hành ổn định các cống lấy nước quan trọng: cống Xuân Quan với lưu lượng 75 m3/s cấp cho hệ thống Bắc Hưng Hải; cống Long Tửu 28 m3/s vào hệ thống Bắc Đuống; cống Liên Mạc 36 m3/s vào sông Nhuệ và cống Cẩm Đình khoảng 8-13 m3/s vào sông Đáy.
Cống Xuân Quan lấy nước sông Hồng cho Bắc Hưng Hải. Ảnh: Gia Chính
Bộ Nông nghiệp và Môi trường kỳ vọng nhờ hệ thống này, nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp được duy trì, đồng thời bổ sung dòng chảy để cải thiện môi trường nước, góp phần làm sống lại các dòng sông như Nhuệ, Đáy, Tô Lịch, Ngũ Huyện Khê.
Các đập cũng tạo điều kiện để loạt trạm bơm ven sông như Bạch Hạc, Đại Định, Phù Sa, Thanh Điềm, Đan Hoài, Ấp Bắc vận hành đúng thiết kế, với tổng công suất khoảng 100 m3/s. điều hiện nay gặp khó do mực nước sông Hồng xuống thấp.
Ngoài chức năng thủy lợi, việc duy trì mực nước còn được kỳ vọng cải thiện cảnh quan, môi trường, đồng thời mở ra khả năng phát triển giao thông đường thủy, du lịch và dịch vụ dọc sông Hồng. Các công trình cũng giúp kiểm soát tỷ lệ phân lưu giữa sông Hồng và sông Đuống, phối hợp với các hồ chứa thượng nguồn để đảm bảo cấp nước và đẩy mặn cho khu vực hạ du.
Một lợi ích khác là giảm nhu cầu xả nước tăng cường từ các hồ thủy điện thượng lưu trong vụ Đông Xuân, qua đó sử dụng hiệu quả hơn tài nguyên nước và góp phần đảm bảo an ninh năng lượng.
Bên cạnh hai đập chính, quy hoạch còn đặt ra các hướng nghiên cứu tiếp theo. Trong đó có phương án xây dựng thêm đập trên sông Đà hoặc sông Hồng để đảm bảo lấy nước qua cống Lương Phú tối thiểu 60 m3/s, bổ sung nước cho sông Tích, sông Đáy và phục vụ đa mục tiêu như cấp nước, phát điện, giao thông thủy nhưng không ảnh hưởng đến thoát lũ.
Ngoài ra, một công trình điều tiết trên sông Đào cũng được nghiên cứu nhằm kiểm soát dòng chảy phân lưu sang sông Đáy, cải thiện khả năng tiêu thoát lũ cho khu vực này.
Sông Nhuệ cạn nước, ô nhiễm. Ảnh: Ngọc Thành
Giải pháp xây đập được đặt trong bối cảnh hệ thống thủy lợi vùng đồng bằng đang chịu áp lực ô nhiễm lớn, đặc biệt là Bắc Hưng Hải. Theo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, mỗi ngày có khoảng 539.000 m³ nước thải xả vào hệ thống, phần lớn chưa qua xử lý. Khi dòng chảy suy yếu do thiếu nước bổ sung từ sông Hồng, khả năng tự làm sạch gần như không còn.
Báo cáo tháng 2/2026 của Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường cho thấy nhiều điểm ô nhiễm vượt xa quy chuẩn. Tại Xuân Thụy (Hưng Yên), nồng độ amoni lên tới 25,6 mg/l, cao hơn 85 lần mức cho phép; tại Bình Lâu (Hải Phòng) vượt hơn 70 lần. Hàm lượng oxy hòa tan chỉ khoảng 2 mg/l, thấp hơn nhiều so với ngưỡng tối thiểu để duy trì hệ sinh thái thủy sinh.
Quy hoạch dự kiến tổng vốn thực hiện khoảng 148.900 tỷ đồng, trong đó hơn 60.800 tỷ đồng triển khai trước năm 2030. Các công trình sẽ được xem xét đầu tư theo lộ trình, phù hợp khả năng huy động nguồn lực.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá việc xây dựng các đập trên sông Hồng không chỉ nhằm giải bài toán thiếu nước mà còn là bước đi dài hạn để phục hồi hệ sinh thái sông, đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho toàn vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Gia Chính
