Hành trình lịch sử của kỷ lục marathon khởi nguồn từ London và, trùng hợp thay, cũng được viết lại tại chính thành phố này. Sau 118 năm kể từ cột mốc đầu tiên, lần đầu tiên con người hoàn thành 42,195 km dưới 2 giờ (sub2). Không chỉ một, mà hai VĐV cùng làm được điều tưởng chừng bất khả thi trong cùng một cuộc đua.
Johnny Hayes là người đầu tiên lập kỷ lục marathon thế giới tại Olympic London 1908.
Hành trình lịch sử của kỷ lục marathon bắt đầu từ Olympic London 1908 - nơi không chỉ ghi nhận thành tích đầu tiên mà còn định hình luôn cự ly thi đấu chuẩn 42,195 km.
Tại cuộc đua này, VĐV Mỹ Johnny Hayes vô địch với thời gian 2 giờ 55 phút 18 giây, trở thành người đầu tiên lập kỷ lục thế giới chính thức. Chiến thắng của Hayes đến trong hoàn cảnh đặc biệt: VĐV Italy Dorando Pietri là người về đích trước, nhưng bị truất quyền do được trợ giúp khi gần kiệt sức ngay trước khu vực khán đài Hoàng gia.
Cự ly marathon hiện đại cũng ra đời từ một yêu cầu mang tính ngẫu hứng của Hoàng gia Anh. Cuộc đua xuất phát từ lâu đài Windsor để các thành viên hoàng gia nhỏ tuổi có thể theo dõi, và kết thúc trước khán đài danh dự tại sân White City. Khoảng cách giữa hai điểm này - 26 dặm 385 yard (42,195 km) - sau đó được Liên đoàn Điền kinh Thế giới chính thức công nhận vào năm 1921.
Trong nửa đầu thế kỷ 20, marathon chưa phải nội dung thi đấu chuyên nghiệp, khiến tiến trình cải thiện kỷ lục diễn ra chậm. Bước ngoặt chỉ đến sau Thế chiến thứ Hai, với sự xuất hiện của Jim Peters - một bác sĩ nhãn khoa người Anh không có tài trợ.
Peters 4 lần phá kỷ lục thế giới trong giai đoạn 1952-1954. Năm 1953, ông trở thành người đầu tiên chạy marathon sub2:20 (2 giờ 18 phút 40 giây), trước khi cải thiện thành tích còn 2 giờ 17 phút 39 giây một năm sau đó - kỷ lục tồn tại suốt 4 năm. Dù vậy, Peters chưa từng giành huy chương Olympic và phải giải nghệ sau khi gục ngã ngay trước vạch đích tại Đại hội Thể thao Đế chế Anh 1954.
Abebe Bikila chạy marathon chân trần tại Olympic Rome 1960.
Một trong những cột mốc mang tính biểu tượng diễn ra tại Olympic Rome 1960, khi Abebe Bikila (Ethiopia) vô địch với thời gian 2 giờ 15 phút 16 giây trong tình trạng chạy chân trần. Lý do không phải biểu tượng mà rất thực tế: ông không tìm được đôi giày vừa chân và bị phồng rộp khi tập luyện. Bikila sau đó bảo vệ thành công HC vàng Olympic 1964 và tiếp tục phá kỷ lục thế giới, mở ra kỷ nguyên thống trị của các VĐV châu Phi ở cự ly dài.
Những cột mốc lớn lần lượt bị chinh phục: sub2:10 vào năm 1967, rồi sub2:05 vào năm 2003. Năm 1988, Belayneh Dinsamo (Ethiopia) lập kỷ lục 2 giờ 6 phút 50 giây tại Rotterdam - thành tích tồn tại hơn 10 năm, khoảng thời gian dài nhất giữa hai lần phá kỷ lục kể từ thập niên 1930.
Kỷ nguyên hiện đại của marathon mở ra năm 1998, khi Ronaldo da Costa (Brazil) lập kỷ lục 2 giờ 6 phút 5 giây tại Berlin. Kể từ đó, các VĐV Kenya và Ethiopia gần như thống trị tuyệt đối. Đường chạy Berlin - bằng phẳng và tối ưu tốc độ - trở thành nơi chứng kiến nhiều kỷ lục nhất.
Eliud Kipchoge chạy marathon sub2 thành công tại Vienna, Áo năm 2019. Ảnh: Reuters
Cột mốc 2 giờ từng được huyền thoại Eliud Kipchoge chinh phục năm 2019 với thành tích 1 giờ 59 phút 40 giây tại Vienna, Áo. Dù vậy, thành tích đó không được Liên đoàn Điền kinh Thế giới (World Athletics) công nhận kỷ lục vì runner sinh năm 1984 thi đấu với các điều kiện xung quanh đã được kiểm soát, như không có đối thủ và đội pacer luân phiên hỗ trợ.
Người được kỳ vọng phá mốc 2 giờ trong điều kiện thi đấu chính thức là Kelvin Kiptum (Kenya). Anh lập kỷ lục thế giới 2 giờ 0 phút 35 giây tại Chicago 2023 khi mới 23 tuổi. Tuy nhiên, Kiptum qua đời trong một vụ tai nạn giao thông đầu năm 2024, chỉ ít ngày sau khi kỷ lục của anh được công nhận.
Yomif Kejelcha, Sabastian Sawe, Jacob Kiplimo (từ trái sang) đều đạt thành tích tốt hơn kỷ lục của Kelvin Kiptum tại London Marathon 2026. Ảnh: AFP
Bước ngoặt lịch sử mới nhất đến vào ngày 26/4/2026 tại London. Sabastian Sawe (Kenya) cán đích với thời gian 1 giờ 59 phút 30 giây, chính thức phá vỡ mốc sub2 trong điều kiện thi đấu chuẩn. Yomif Kejelcha (Ethiopia) về nhì với 1 giờ 59 phút 41 giây, trở thành người thứ hai trong lịch sử làm được điều này. Jacob Kiplimo (Uganda) về thứ ba nhưng cũng vượt qua kỷ lục cũ 2 giờ 0 phút 35 giây do Kelvin Kiptum thiết lập năm 2023.
Đáng chú ý, 6 kỷ lục gia gần nhất đều sinh ra tại Kenya, và 7 trong 10 người gần nhất đến từ quốc gia châu Phi này. Kenya tiếp tục khẳng định vị thế trung tâm của marathon thế giới, nơi những giới hạn tưởng chừng không thể liên tục bị phá vỡ.
Hồng Duy tổng hợp
