Đưa xe tăng nằm dưới lòng sông 50 năm về bảo tàng quân sự

Ngày 28/5, Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam tiếp nhận chiếc xe tăng M5 Stuart từ UBND xã Quảng Oai, TP Hà Nội để bảo quản và trưng bày. Sau hơn nửa thế kỷ nằm dưới lòng sông Đà rồi nhiều năm phơi ngoài trời, "nhân chứng thép" của một trận đánh lớn trên chiến trường trung du Bắc Bộ được đưa về không gian lưu giữ lịch sử chiến tranh.

Chiếc xe tăng gắn với trận Tu Vũ năm 1951 - trận đánh quan trọng trong Chiến dịch Hòa Bình, đồng thời phản ánh giai đoạn quân đội Việt Minh từng bước chuyển sang thế chủ động tiến công quân viễn chinh Pháp có trang bị cơ giới hiện đại.

Cuối tháng 5/2005, trên đoạn sông Đà chảy qua thôn Sơn Hà, xã Khánh Thượng, Ba Vì, chiếc sà lan của gia đình ông Ngô Văn Luông khi di chuyển trong mùa nước cạn bất ngờ va phải vật cản dưới lòng sông, khiến thân tàu thủng ba lỗ lớn. Khi kiểm tra, chủ sà lan phát hiện vật cản là nòng pháo của một chiếc xe tăng nằm sâu dưới lớp bùn đáy sông.

Thông tin sau đó được báo cho cơ quan chức năng. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Hà Tây khi đó tổ chức trục vớt hiện vật và xác định đây là xe tăng M5 Stuart của quân đội Pháp, một trong hai chiếc bị bỏ lại sau thất bại tại trận Tu Vũ thuộc tỉnh Phú Thọ.

Sau khi được trục vớt khỏi sông Đà, chiếc M5 Stuart được đưa về trưng bày tại Trung tâm Văn hóa - Thông tin tỉnh Hà Tây cũ. Khi Bảo tàng Hà Nội đi vào hoạt động, hiện vật tiếp tục được chuyển về trưng bày ngoài sân bảo tàng. Tuy nhiên, do không phù hợp với nội dung trưng bày, chiếc xe sau đó được bàn giao cho địa phương quản lý và đặt tại Nhà truyền thống huyện Ba Vì, nay thuộc xã Quảng Oai, Hà Nội.

Thượng tá Nguyễn Tiến Dũng, Phó giám đốc Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam, cho biết nhiều năm phơi ngoài trời khiến hiện vật xuống cấp đáng kể. Lớp thép thân xe han gỉ, nhiều chi tiết hư hỏng theo thời gian, song giá trị lịch sử của chiếc xe tăng vẫn còn nguyên vẹn.

"Chiếc M5 Stuart không chỉ phản ánh một giai đoạn chiến tranh ác liệt mà còn là dấu tích hiếm hoi còn sót lại của lực lượng thiết giáp Pháp từng tham chiến tại Việt Nam", ông nói. Do đó, năm 2026, Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam khảo sát và đề nghị sưu tầm chiếc M5 Stuart để phục vụ trưng bày ngoài trời trong khu vực giới thiệu các loại vũ khí, khí tài và chiến lợi phẩm thu được của đối phương. Sau khi hoàn tất các thủ tục giữa các cơ quan chức năng, chiếc xe tăng được vận chuyển từ xã Quảng Oai về bảo tàng.

Phó giám đốc bảo tàng cho biết quy trình tiếp nhận sẽ được thực hiện theo nhiều bước. Hiện vật được tập kết để bảo quản chuyên sâu trước khi các đơn vị thi công xây dựng bục bệ và không gian nghệ thuật tái hiện hình tượng quân sự. Khi hạ tầng kỹ thuật hoàn thiện, xe tăng sẽ được cẩu vào vị trí lắp đặt chính xác theo bản vẽ thi công đã được Thủ trưởng Tổng cục Chính trị phê duyệt.

Theo phương án phối cảnh, xe tăng M5 sẽ được đặt tại khu vực A2, thuộc sưu tập vũ khí trang bị của quân đội Pháp và quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh tại Việt Nam. Đây là một phần trong bộ sưu tập 98 hiện vật khối lớn tại bảo tàng mới.

Sự xuất hiện của chiếc xe tăng được kỳ vọng trở thành điểm nhấn đặc biệt bởi đây là hiện vật duy nhất thuộc giai đoạn này mà bảo tàng sưu tầm được, góp phần phản ánh đầy đủ hơn các chiến dịch ở đồng bằng trong giai đoạn quân đội Việt Minh chuyển sang thế chủ động tiến công.

"Việc tiếp nhận chiếc M5 Stuart không chỉ bổ sung thêm một hiện vật trưng bày, mà còn mở đầu cho hoạt động sưu tầm, phục dựng và vận chuyển các hiện vật quân sự cỡ lớn nhằm tái hiện trực quan hơn không gian chiến tranh tại bảo tàng", thượng tá Nguyễn Tiến Dũng nói.

M5 Stuart là dòng xe tăng hạng nhẹ nổi tiếng của Mỹ trong Thế chiến II. Loại xe này được Mỹ sản xuất từ đầu những năm 1940 rồi viện trợ cho nhiều đồng minh, trong đó có quân đội Pháp tại Đông Dương. Với trọng lượng khoảng 20 tấn, tốc độ gần 60 km/h và khả năng cơ động cao, M5 Stuart từng được sử dụng trong các nhiệm vụ trinh sát, hộ tống và hỗ trợ bộ binh.

Tại chiến trường Đông Dương, quân Pháp sử dụng M5 Stuart trong nhiều chiến dịch nhằm kiểm soát các tuyến giao thông và yểm trợ lực lượng cơ giới. Trong điều kiện địa hình nhiều đồi núi, sông ngòi và đường hẹp ở Việt Nam, các xe tăng hạng nặng khó triển khai thì M5 Stuart với thân xe nhỏ gọn có lợi thế nhất định.

Điểm đặc biệt của M5 Stuart không nằm ở kích thước đồ sộ như nhiều dòng tăng hạng nặng nổi tiếng của Đức hay Liên Xô, mà ở thiết kế nhỏ gọn, linh hoạt. Loại xe này ưu tiên tốc độ và độ tin cậy cơ khí, sử dụng hai động cơ Cadillac V8 hoạt động ổn định và dễ bảo trì.

Tuy nhiên, dù được xem là hiện đại tại chiến trường Đông Dương đầu thập niên 1950, M5 Stuart vẫn có nhiều hạn chế. Giáp xe tương đối mỏng, pháo chính 37 mm không đủ mạnh để đối phó các mục tiêu kiên cố, trong khi địa hình rừng núi cùng chiến thuật phục kích của lực lượng Việt Minh khiến các đơn vị cơ giới Pháp thường xuyên rơi vào thế bị động.

Tu Vũ khi đó là cứ điểm phòng ngự then chốt của Pháp tại Phân khu sông Đà, nằm bên tả ngạn sông Đà, thuộc xã Tu Vũ, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ cũ. Cứ điểm được xây dựng kiên cố, xung quanh phát quang tới 100 m, bố trí nhiều lớp hàng rào và bãi mìn.

Lực lượng tiến công gồm Trung đoàn 88 thuộc Đại đoàn 308, được tăng cường Tiểu đoàn 80 của Trung đoàn 36 cùng 8 khẩu sơn pháo 75 mm và một đại đội súng phòng không 12,7 mm.

Các đơn vị Việt Minh bí mật tiếp cận, triển khai thế bao vây, cắt gỡ một phần hàng rào rồi dùng hỏa lực chế áp quân Pháp. Sau đó, lực lượng tiến công đánh chiếm đầu cầu, thọc sâu chia cắt từng cụm phòng ngự và tiêu diệt từng bộ phận đối phương. Đến khoảng 4h ngày 11/12/1951, Trung đoàn 88 kiểm soát hoàn toàn cứ điểm Tu Vũ.

Theo tư liệu lịch sử, trận đánh đã loại khỏi vòng chiến đấu 159 lính Pháp, bắt hàng chục tù binh, bắn cháy 2 xe tăng, 2 xe thiết giáp và phá hủy 5 khẩu pháo. Chiến thắng Tu Vũ được xem là bước đột phá quan trọng trên phòng tuyến sông Đà của Pháp, mở hành lang vận chuyển và tạo điều kiện cho Chiến dịch Hòa Bình phát triển.

Sơn Hà