Tác phẩm là ngữ liệu đọc hiểu trong đề thi Ngữ văn vào lớp 10 tại TP HCM hôm 1/6, nằm trong chủ đề xuyên suốt Những sắc màu cảm xúc. Dựa trên nội dung câu chuyện về chú robot Biết Điều, thí sinh được yêu cầu trình bày quan điểm về sự khác biệt giữa robot và con người trong khía cạnh cảm xúc, đồng thời phân tích những đặc trưng về nội dung và nghệ thuật của đoạn trích.
Sách được trao giải Khát vọng Dế Mèn của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7, cuối tháng 5. Giáo sư Lê Anh Vinh cho biết vui, bất ngờ, coi việc tác phẩm được hội đồng sư phạm lựa chọn là một sự ghi nhận đặc biệt.
Là một nhà toán học, cơ duyên tiếp xúc văn học thiếu nhi của ông bắt nguồn từ niềm yêu thích những tác phẩm có yếu tố khoa học, phiêu lưu và tưởng tượng thuở nhỏ. Ông ấn tượng cuốn Thuyền trưởng đơn vị (Vladimir Levshin) bởi ở đó, mỗi điểm đến mà cậu bé Số Không và bác thuyền trưởng Đơn Vị đi qua lại gắn với chủ đề toán học hấp dẫn.
Khi có con, giáo sư đọc truyện cho bé nghe mỗi tối. Từ đó, ông viết sách thiếu nhi, mong muốn sáng tác câu chuyện đủ trong trẻo để trẻ em thích đọc nhưng cũng gợi mở để người lớn cùng chậm lại, lắng nghe trẻ. Chú robot tưởng mình là người đi từ tinh thần đó - đằng sau câu chuyện giả tưởng về robot, AI, công nghệ là bài học về cảm xúc, sự khác biệt, tình cảm gia đình và nhu cầu được yêu thương của mỗi con người.
Ấn phẩm ''Chú robot tưởng mình là người'' do họa sĩ Mèo Zushi minh họa, Nhà xuất bản Kim Đồng xuất bản. Ảnh: Nhà xuất bản Kim Đồng
Cảm hứng sáng tác còn xuất phát từ những năm gần đây, khi Giáo sư Lê Anh Vinh dạy tư duy thuật toán, AI cho trẻ em. Đứng trước thắc mắc của học trò rằng liệu robot có cảm xúc không, biết buồn vui thì có còn là máy móc, ông hình thành nhiều suy nghĩ và tưởng tượng ra nhân vật Biết Điều. Chú robot không hoàn hảo hay có năng lực siêu việt mà mang tâm lý như một đứa trẻ đang chập chững học cách lớn lên: Biết buồn, thắc mắc và dám đặt câu hỏi, nỗ lực giữ lại những ký ức quan trọng.
AI ngày càng phát triển mạnh mẽ, máy móc có thể ngày càng trả lời thông minh, suy luận nhanh hơn, thậm chí mô phỏng cảm xúc giống con người. Tuy vậy, nó không có khả năng chất vấn, băn khoăn về sự tồn tại của bản thân.
Hiện Giáo sư Lê Anh Vinh triển khai phần hai của câu chuyện với tên gọi Chú robot muốn trở nên hoàn hảo. Ở đó, nhân vật Biết Điều phải đối mặt với sức ép hoàn hảo hơn, nhưng càng xuất sắc lại càng giống robot. Qua tập truyện mới, tác giả đặt câu hỏi: ''Trong khi chúng ta lo máy móc ngày càng giống con người, liệu có khi nào con người cũng đang dần sống giống máy móc hơn?''.
Giáo sư Lê Anh Vinh. Ảnh: Facebook nhân vật
Tiến sĩ Mai Thị Hồng Tuyết, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, nhận định đề thi Văn vào 10 của TP HCM sáng tạo, hai đoạn trích có sự kết nối tốt khi đặt ra nhiều sắc màu cảm xúc trong cuộc sống. Ngữ liệu "Chú robot tưởng mình là người" có tính mới, gợi suy ngẫm ở người đọc. Những vấn đề có ý nghĩa triết học sâu xa được thể hiện qua các chi tiết giản dị, dễ tiếp nhận.
Tuy nhiên, bà kỳ vọng nhiều hơn ở câu hỏi thứ hai rút ra từ đoạn trích này. Mặc dù phân tích chủ đề hoặc một số nét đặc sắc nghệ thuật là cách hỏi mở, giúp học sinh có nhiều lựa chọn cho phần viết, nhưng hỏi như vậy hơi chung chung, không đạt được sự sắc sảo như các câu khác trong bài.
Còn Tiến sĩ Văn học Hà Thanh Vân nhận định sáng tác của Lê Anh Vinh thú vị, giàu tính thời sự và phù hợp học sinh hiện nay, xoáy sâu vào vấn đề được quan tâm trong thời đại AI lên ngôi: Điều gì làm nên con người? Tên sách có sức gợi, vừa mang màu sắc hồn nhiên, đúng tính chất văn học thiếu nhi, vừa chứa tình huống nghịch lý rằng một thực thể không phải con người lại khao khát, hoặc lầm tưởng mình là người. Ngữ liệu về robot không khô khan mà gần với đời sống công nghệ, giúp học sinh có cơ hội suy nghĩ về con người và tính người.
Bà Hà Thanh Vân nhận thấy đề thi Ngữ văn vào lớp 10 những năm gần đây đã giảm dần lối kiểm tra ghi nhớ máy móc, tăng cường đánh giá năng lực đọc hiểu, viết, liên hệ thực tiễn và bày tỏ quan điểm cá nhân. Riêng tại TP HCM, đề thi năm nay có ưu điểm ở tính chủ đề xuyên suốt và mới mẻ.
Giáo sư, nhà toán học Lê Anh Vinh 43 tuổi, từng là giáo sư trẻ nhất Việt Nam khi mới 37 tuổi. Ông tốt nghiệp Tiến sĩ tại Đại học Harvard, Mỹ, hiện giữ chức Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam.
Khánh Linh
