Nhiều người cho rằng khi một bị cáo qua đời thì mọi trách nhiệm pháp lý cũng khép lại. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự với họ chấm dứt.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù không còn bị truy cứu hình sự, nhưng nghĩa vụ tài chính và bồi thường thiệt hại vẫn ràng buộc gia đình họ.
Dù ông Minh đã chết và không bị xem xét trách nhiệm hình sự, tòa án vẫn yêu cầu thu hồi số tiền nhận hối lộ này.
Để đảm bảo thi hành án, tòa án ra quyết định cấm dịch chuyển, giao dịch 3 bất động sản là tài sản chung của vợ chồng ông, nhằm buộc những người thừa kế phải nộp lại tiền trong phạm vi di sản ông Minh để lại.
Hai vụ án cùng đặt ra một câu hỏi: Nếu trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân, tại sao người đã chết không còn bị xét xử, nhưng vợ, con họ vẫn phải tiếp tục trả lại tiền, khắc phục hậu quả thay họ?
Ngược lại nếu con cái là người phạm tội, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Giải đáp, luật sư Vũ Tiến Vinh (Công ty Luật Bảo An, Hà Nội) cho hay, các quy định này đã được nêu trong Bộ luật Dân sự đầu tiên của nước ta, từ năm 1995. Điều này hướng tới bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại do người (đã chết) gây ra.
Qua các lần sửa đổi, bổ sung, Bộ luật Dân sự hiện hành tiếp tục giữ nguyên và quy định chi tiết về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại tại Điều 615. Cụ thể, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác...
Như vậy, con cái hay người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ cho cha mẹ. Họ chỉ có trách nhiệm trong phạm vi di sản mà người chết để lại.
Nghĩa là, nếu người phạm tội qua đời và di sản họ để lại chỉ được xác định là 5 tỷ đồng, nhưng nghĩa vụ bồi thường là 10 tỷ thì người thừa kế (vợ, con...) chỉ phải trả tối đa 5 tỷ và không có nghĩa vụ tự bỏ thêm 5 tỷ đồng để trả nốt phần còn thiếu.
Ví dụ trong vụ án ở VICEM, nếu bà Thủy chỉ để lại di sản 6 tỷ đồng, con trai bà cũng không có nghĩa vụ phải chi từ tiền cá nhân 10 tỷ đồng để nộp thay cho mẹ. Tương tự trong vụ án còn lại.
Ưu tiên mai táng, bồi thường nộp sau
Để đảm bảo công bằng, nhân văn, thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự như sau:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng;
2. Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
3. Chi phí cho việc bảo quản di sản;
4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ;
5. Tiền công lao động;
6. Tiền bồi thường thiệt hại;
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân;
9. Tiền phạt;
10. Các chi phí khác.
Như vậy, trước khi bồi thường thiệt hại (vị trí thứ 6) hay nộp tiền phạt (vị trí thứ 9), di sản sẽ được ưu tiên cho các chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu hay chi phí bảo quản di sản.
Theo luật sư Vinh, điều này cho thấy sự thấu đáo của pháp luật khi ưu tiên các giá trị đạo đức và an sinh xã hội trước khi thực hiện thu hồi tài sản cho ngân sách. Như vậy, khi người phạm tội đã chết và để lại di sản, người thừa kế sẽ có trách nhiệm dùng di sản đó thực hiện các nghĩa vụ bồi thường, nhưng được trừ các khoản được ưu tiên thanh toán nói trên.
Con phạm tội và qua đời, cha mẹ có phải bồi thường thay?
Với vấn đề này, luật sư Vinh cho hay, trách nhiệm bồi thường của cha mẹ được quy định như sau: Trường hợp khi phạm tội, con đã từ đủ 18 tuổi trở lên thì cha mẹ không phải bồi thường thay.
Tuy nhiên, nếu con có để lại tài sản thì cha mẹ phải sử dụng số tài sản đó để bồi thường. Trường hợp đã bồi thường hết mà vẫn còn dư thì cha mẹ (và những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết) mới được hưởng thừa kế phần dư đó.
Luật sư Vinh cho rằng trên thực tế, các quy định về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại đã phát huy tác dụng trong công tác thi hành án.
Ví dụ, người phạm tội đã chết nhưng họ có để lại quyền sử dụng đất thì những người thừa kế chỉ có thể khai nhận thừa kế (sang tên) sau khi đã thanh toán xong (trong phạm vi di sản của người chết để lại) các nghĩa vụ của người chết để lại và có xác nhận của cơ quan thi hành án.
Trường hợp người thừa kế cố tình không thực hiện thì cơ quan thi hành án có quyền phát mại theo quy định của pháp luật.
Hải Thư
