F-15 của Mỹ bị bắn rơi tại Iran (Ảnh: X).
Trong phản ứng đầu tiên về vụ tiêm kích F-15 bị bắn rơi trong lãnh thổ Iran hôm 3/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định điều này sẽ không ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán với Tehran.
“Không hề. Đó là chiến tranh. Chúng ta đang trong chiến tranh”, ông Trump nói. Ông từ chối thảo luận về các chi tiết của chiến dịch tìm kiếm và cứu nạn một phi công của tiêm kích -15 mất tích đang diễn ra tại Iran.
Khi được hỏi Mỹ sẽ làm gì nếu lực lượng Iran bắt giữ hoặc làm hại phi công tiêm kích F-15E bị bắn rơi, ông trả lời: “Chúng tôi hy vọng điều đó sẽ không xảy ra”.
Theo giới quan sát, việc giải cứu có thể tác động đến cục diện cuộc xung đột hiện nay.
Những chiếc trực thăng Black Hawk được nhìn thấy đang bay vòng thấp trên các thung lũng núi cùng với máy bay vận tải C-130 và máy bay không người lái trinh sát sau khi chiếc F-15 của Mỹ rơi xuống. Sứ mệnh giải cứu thành viên phi hành đoàn đầu tiên, ít nhất, dường như đã diễn ra mà không có thêm thương vong nào cho phía Mỹ.
Tuy nhiên, tình hình có thể leo thang thành một vài kịch bản nếu phi công Mỹ bị lực lượng vũ trang Iran hoặc các nhóm dân quân địa phương bắt giữ.
Khủng hoảng con tin
Cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 có thể đưa ra một ví dụ cho kết quả này. Trong 444 ngày, số phận của các nhà ngoại giao Mỹ bị giam giữ tại Tehran đã chi phối các bản tin, định hình dư luận và góp phần vào thất bại trong chiến dịch tái tranh cử của Tổng thống Mỹ khi đó là Jimmy Carter.
Việc tiếp tục không kích Iran khi đó có thể trở nên không khả thi về mặt chính trị, chính quyền của ông Trump có khả năng buộc phải thực hiện một lệnh ngừng bắn với các điều khoản ít thuận lợi hơn.
Đàm phán phóng thích
Con đường thứ hai liên quan đến việc Iran bắt giữ phi công nhưng không lập tức công bố bằng chứng, thay vào đó sử dụng người này làm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán rộng hơn để kết thúc chiến tranh. Một phi công bị bắt giữ có thể đáng giá đối với Iran hơn nhiều so với một lệnh ngừng bắn đơn thuần.
Thay vì đổi lấy một nhượng bộ duy nhất, Tehran có thể gộp các yêu cầu của mình gồm: ngừng bắn, quyền kiểm soát và thu phí quá cảnh tại eo biển Hormuz, giới hạn các hoạt động quân sự tương lai của Mỹ và có thể là dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.
Iran luôn tìm cách biến việc đóng cửa eo biển Hormuz trong thời chiến thành thẩm quyền vĩnh viễn trong thời bình. Quốc hội Iran trong tuần này đã tiến tới chính thức hóa việc thu phí và các hạn chế vận tải biển qua Hormuz. Một phi công Mỹ bị bắt giữ mang lại cho Tehran quyền năng đàm phán mà họ còn thiếu khi các cuộc thảo luận thuần túy về quân sự.
Trong khi đó, đối mặt với áp lực trong nước để giải cứu phi công, ông Trump sẽ phải cân nhắc liệu việc chấp nhận các yêu cầu của Iran có vượt quá cái giá chính trị của một tình trạng con tin kéo dài hay không.
Kịch bản này diễn ra âm thầm hơn: không có các buổi phát sóng tuyên truyền, chỉ là việc Iran để lộ rằng họ đang giữ một người Mỹ và sẵn sàng cho một thỏa thuận. Ông Trump có thể dàn xếp một thỏa thuận đàm phán bao gồm việc thả phi công và coi đó là đạt được nhiều mục tiêu: cứu được quân nhân Mỹ, làm suy yếu năng lực quân sự của Iran và đạt được một thỏa thuận.
Phi công tử vong và xung đột leo thang
Một phi công thiệt mạng khi bị bắt hoặc trong một cuộc giải cứu thất bại sẽ đảo ngược toàn bộ động lực. Thay vì là một lối thoát, nó có thể trở thành ngòi nổ cho một cuộc tấn công trên bộ của Mỹ vào Iran.
Nếu phi công thiệt mạng và bằng chứng cho thấy lực lượng Iran đã loại bỏ người này sau khi nhảy dù, hoặc nếu một nỗ lực giải cứu thất bại với thương vong cho phía Mỹ, ông Trump sẽ đối mặt với áp lực phải đáp trả tức thì.
Các gia đình quân nhân, nhóm cựu chiến binh và các chính trị gia đảng Cộng hòa sẽ yêu cầu nhiều hơn là những cuộc không kích tiếp tục.
Hồi đầu tuần, ông Trump đã gợi ý Mỹ sẽ tấn công Iran mạnh hơn trong vòng 2-3 tuần tới, phá hủy cơ sở hạ tầng điện và các hệ thống quan trọng khác của Iran. Nhưng các hoạt động trên bộ để kiểm soát các hòn đảo, cơ sở hạt nhân hoặc thiết lập quyền kiểm soát các phần lãnh thổ Iran đòi hỏi những lý do vượt ra ngoài các mục tiêu chiến lược.
Bất chấp một quân đội suy yếu, Iran được tin là đã chuẩn bị kỹ lưỡng cho một cuộc chiến trên bộ. Dãy núi Zagros chạy dài gần 2.000km, với các đỉnh cao trên 4.000m, các thung lũng dồn quân tấn công vào các "vùng chết" và các con đèo nơi chỉ cần vài người bảo vệ cũng có thể chặn đứng toàn bộ các đoàn quân đối phương.
Ngoài địa hình, Iran còn có yếu tố con người. Các thống đốc địa phương đang trả thưởng bằng tiền mặt cho người dân bắt giữ hoặc loại bỏ quân nhân Mỹ. Các bộ tộc với truyền thống kháng chiến lâu đời đã đáp lại lời kêu gọi. Họ hiểu vùng đất này, từng rặng núi, thung lũng và điểm phục kích, theo cách mà không lực lượng đối thủ nào có thể làm được.
Tình huống này gợi lại những so sánh với sự kiện "Black Hawk Down" năm 1993 tại Mogadishu, Somalia, nơi một sứ mệnh bắt giữ các thủ lĩnh dân quân đã biến thành một trận chiến đô thị kéo dài sau khi trực thăng bị bắn rơi. Chiến dịch đó ban đầu dự kiến kéo dài một giờ, nhưng thực tế đã kéo theo một cuộc đấu súng suốt 18 giờ khiến 18 binh sĩ Mỹ và hàng trăm người Somalia thiệt mạng.
Trước sự kiện ngày 3/4, ông Trump có thể quyết định thời gian và phạm vi của cuộc chiến. Giờ đây, số phận của phi công sẽ quyết định cuộc chiến sẽ đi theo hướng nào tiếp theo.
