Sự việc bắt nguồn từ 5 năm trước, khi Sanders được thông báo nợ 400 USD tiền phí của Ban quản trị khu dân cư (HOA) Weddington Hills ở bang Bắc Carolina.
HOA cho biết đã gửi nhiều thư cho chủ nhà, yêu cầu thanh toán tiền phí. Sanders thừa nhận bà nợ số tiền trên, nhưng nói rằng không nhận được thông báo nào từ ban quản lý.
Ban quản trị Weddington Hills sau đó quyết định áp dụng các biện pháp trừng phạt. Tháng 2/2021, HOA giành được quyền cầm giữ tài sản (lien) đối với ngôi nhà của Sanders. Hai tháng sau, bà nhận thông báo cho biết số nợ đã tăng lên khoảng 1.200 USD, kèm lời cảnh báo quá trình tịch thu tài sản chuẩn bị bắt đầu.
"Tôi cứ nghĩ đó chỉ là một trò đùa", Sanders nói với đài Action 9 News cuối tháng trước.
Khu nhà ở Mystic Point ở Carlsbad, bang California, có HOA quản lý. Ảnh: CalMatters
Tuy nhiên, mọi thủ tục pháp lý đều là thật. Sanders cuối cùng mất trắng ngôi nhà rộng hơn 300 m2 bên trong khu dân cư Weddington Hills. Theo hồ sơ địa phương, bất động sản này ban đầu bị bán với mức giá bèo bọt 49.000 USD. Chỉ 5 tháng sau, chủ sở hữu mới đã bán lại ngôi nhà với giá 850.000 USD.
"Thật tàn khốc đối với các con tôi. Tôi không mong điều này xảy ra với bất kỳ ai", Sanders nói. Bà hy vọng câu chuyện của mình sẽ là bài học để những chủ nhà khác không đánh giá thấp quyền lực của các ban quản trị khu dân cư, cũng như nắm rõ quyền lợi của bản thân.
Tại Mỹ, HOA là đơn vị do người dân thành lập để quản lý các khu dân cư. Ban quản trị HOA gồm các thành viên là cư dân tình nguyện trong khu, cũng có thể thuê thêm đơn vị quản lý, phần lớn là doanh nghiệp vì lợi nhuận, để phụ trách vận hành hàng ngày.
HOA đặt ra các quy định áp dụng với chủ nhà, người cho thuê trong khu, còn chủ sở hữu phải đóng phần chi phí cho các tiện ích chung, khu vực chung cho ban quản lý.
Đại diện HOA Weddington Hills từ chối bình luận về sự việc, nhưng hành động của họ được xác định là hoàn toàn hợp pháp, khiến Sanders không có cơ sở để khiếu kiện hay đòi lại nhà.
Theo luật hiện hành của bang Bắc Carolina, HOA có quyền áp đặt lệnh cầm giữ tài sản nếu chủ nhà không nộp phí. Nếu tình trạng nợ đọng tiếp diễn, ban quản trị được phép khởi xướng thủ tục tịch thu tài sản. Quyền lực này vốn được cấp để giúp HOA duy trì các tiêu chuẩn chung của khu dân cư, nhưng nhiều người mua nhà thường không hiểu rõ giới hạn quyền hạn và trách nhiệm của tổ chức này.
Thông thường, mục đích của các HOA là thu hồi nợ chứ không phải tịch thu nhà của chủ hộ. Người dân có thể kháng cáo lệnh tịch thu, nhưng các lựa chọn pháp lý bảo vệ họ rất hạn chế.
Các nhà lập pháp bang Bắc Carolina đang xem xét một dự luật nhằm tăng cường bảo vệ quyền lợi của người sở hữu nhà. Nếu được thông qua, luật mới sẽ yêu cầu ban quản lý phải đáp ứng những tiêu chí nghiêm ngặt hơn trước khi ra lệnh cầm giữ tài sản. HOA cũng bắt buộc phải gửi thông báo rõ ràng cho người dân về khoản nợ, các chi tiết liên quan và hậu quả pháp lý của việc không thanh toán.
Dù vậy, dự luật này vẫn đang bị đình trệ tại cơ quan lập pháp bang kể từ tháng 5 năm ngoái.
Suýt mất nhà vì khoản nợ từ chủ cũ
Jewel Inostroza, 56 tuổi, suýt mất nhà khi nợ 200 USD tiền phí quản lý tại khu dân cư ở thành phố Newnan, bang Georgia. Khi mới dọn đến ở vào năm 2008, Inostroza cảm thấy đây là một khu dân cư đẹp, ấm cúng, gắn kết, nhưng sau đó nhận ra căn nhà thuộc một "khu cộng đồng có lợi ích chung", nơi họ phải trả phí quản lý.
Phí HOA mà gia đình Inostroza phải đóng là 200 USD mỗi năm. Nhưng hai vợ chồng sau đó phát hiện căn nhà còn tồn nhiều khoản nợ phạt, phụ phí từ trước thời điểm họ mua, liên quan đến chăm sóc bãi cỏ và nhiều vấn đề nào phát sinh.
Gia đình không chấp nhận nộp các khoản phạt này, cho rằng chúng thuộc trách nhiệm của chủ cũ. Họ cho biết HOA cùng công ty quản lý khi đó là Homeowners Management đã không phản hồi các đề nghị xóa nợ của họ.
Hồ sơ CNBC thu thập được cho thấy khoản nợ này vẫn tiếp tục phình ra ít nhất từ năm 2012. Gia đình Inostroza cho biết trước năm 2011 họ liên lạc với HOA chủ yếu qua điện thoại. Đến tháng 8/2015, HOA đăng ký quyền cầm giữ đối với căn nhà của gia đình. Trong hồ sơ tòa án, HOA cho biết họ nợ 1.600 USD.
Căn nhà của gia đình Inostroza tại thành phố Newnan, bang Georgia, Mỹ. Ảnh: CNBC
Giống như Inostroza, ngày càng nhiều người lần đầu mua nhà mua phải những bất động sản thuộc diện HOA quản lý mà không hay biết.
Theo Cục Điều tra Dân số Mỹ, khoảng 84% nhà ở riêng lẻ mới xây được bán trong năm 2022 thuộc các khu có HOA. Tại phần lớn các bang miền nam và miền tây, gần như không thể tìm được một căn riêng lẻ không thuộc HOA quản lý. Một số địa phương thậm chí yêu cầu gần như mọi dự án mới xây đều phải có HOA.
Khi mua nhà trong các khu có HOA quản lý, người mua thực chất không chỉ mua tài sản mà còn nhận luôn các nghĩa vụ tài chính gắn với căn nhà. Điều này đồng nghĩa nếu chủ cũ còn nợ phí hoặc bị phạt, khoản nợ sẽ "đi theo" bất động sản sang chủ mới.
HOA có quyền đăng ký quyền cầm giữ với căn nhà để đảm bảo thu hồi nợ. Đây là cơ chế pháp lý cho phép chủ nợ gán nghĩa vụ thanh toán vào tài sản, như nhà ở. Từ đó, HOA có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế như phát mại nhà. Giới chuyên gia mô tả mô hình này giống một "cái bẫy" nếu người mua không kiểm tra kỹ các khoản nợ phí của chủ cũ.
Trong trường hợp của gia đình Inostroza, hai vợ chồng bị khấu trừ thu nhập từ giữa năm 2015. Tuy nhiên, bà cho biết mình không được thông báo trước về biện pháp này và chỉ biết chuyện là khi nhận bảng lương. Mãi đến hai tuần sau, bà mới nhận được giấy báo.
Dù lương đã bị khấu trừ, tổng dư nợ HOA không giảm. Đến tháng 12/2016, gia đình đã nợ HOA hơn 4.300 USD.
Hai vợ chồng sau đó thuê luật sư. Năm 2016, luật sư của họ đã đạt thỏa thuận với luật sư phía HOA để chấm dứt khấu trừ lương. Theo thỏa thuận, vợ chồng họ sẽ trả khoảng 3.100 USD theo từng đợt. Hồ sơ CNBC thu thập cho thấy họ đã hoàn tất khoản thanh toán này hồi tháng 1/2023.
Tuy nhiên, HOA vẫn tiếp tục cộng tiền phạt và tính lãi. Gia đình Inostroza ước tính họ đã trả tổng cộng khoảng 12.000 USD tiền phạt và tiền bị khấu trừ lương cho HOA, chưa kể hàng nghìn USD phí luật sư. Homeowners Management và HOA không trả lời yêu cầu bình luận.
Theo Tom Skiba, lãnh đạo tổ chức đại diện cho các HOA, nhà ở là khoản đầu tư lớn nhất đời người đối với phần lớn người Mỹ, và HOA có trách nhiệm bảo vệ giá trị tài sản đó, nên các biện pháp cứng rắn của họ với những người không chịu nộp phí quản lý là phù hợp.
Camera đo tốc độ của HOA để bắt phạt tài xế vi phạm tại một khu dân cư ở Bradenton, Florida, năm 2025. Ảnh: Bradenton Times
Trải nghiệm của gia đình Inostroza cho thấy rõ cơ chế quyền lực của HOA đang xuất hiện ở nhiều nơi trên khắp nước Mỹ.
Khảo sát năm 2023 của Rocket Mortgage với 1.001 người Mỹ sống trong khu có HOA cho thấy hơn một nửa, tương đương 57%, không thích mô hình này, và hơn 30% cho rằng HOA nắm quá nhiều quyền lực.
"Họ hoạt động như những 'chính quyền khu phố', thậm chí lấn át những quy định pháp luật hiện hữu", Steve Horvath, đồng sáng lập nhóm HOA United, cho biết.
Theo ông, gốc rễ của HOA nằm ở mong muốn của giới chức đô thị, muốn chuyển giao bớt trách nhiệm vốn dĩ phải do chính quyền đảm nhận, như bảo trì vỉa hè, đường nội bộ hay hệ thống thoát nước, những việc mà người dân vốn nghĩ mình đã đóng thuế để được hưởng.
Nhiều chủ nhà có tranh chấp với HOA cho biết họ rất khó tìm được sự hỗ trợ từ các cơ quan công quyền. Raelene Schifano, đồng sáng lập HOA United, nói rằng quyền duy nhất của chủ nhà là kiện ra tòa dân sự, nhưng con đường này hầu như không hiệu quả.
Các nhà lập pháp ở một số bang như Maryland, Florida đã đưa ra dự luật nhằm xử lý những vấn đề mà chủ nhà lâu nay phản ánh về HOA, nhưng đều vấp phải sự phản đối từ ngành quản lý chuyên nghiệp.
Đến nay, thay đổi chủ yếu vẫn phải xuất phát từ việc các chủ nhà vừa đấu tranh qua hệ thống tòa án, vừa tìm cách bầu ra một hội đồng quản trị mà họ tin là thực sự đại diện cho mình, Charlotte Morabito, bình luận viên tài chính của CNBC, nhận định.
Đức Trung (Theo CNBC, AP, USA Today)
