Theo quy trình Giáo hội Công giáo, hồ sơ phong Chân phước phải trải qua nhiều vòng thẩm định chặt chẽ. Sau khi hoàn tất ở cấp giáo phận, hồ sơ được chuyển đến Thánh bộ tại Vatican để tiếp tục xét duyệt.
Tại đây, các điều tra viên, chuyên gia thần học và lịch sử đánh giá lại toàn bộ chứng cứ trước khi trình lên Hội đồng gồm các Hồng y và Tổng giám mục bỏ phiếu. Một thành viên được phân công thuyết trình hồ sơ, kèm theo cơ chế giám sát độc lập nhằm đảm bảo tính khách quan. Nếu phát hiện sai lệch hoặc dấu hiệu dàn dựng, tiến trình có thể bị đình trệ, kéo dài, thậm chí hủy bỏ.
Linh mục Trương Bửu Diệp. Ảnh: Tư liệu nhà thờ Tắc Sậy
Sau khi vượt qua vòng bỏ phiếu, hồ sơ được trình lên Giáo hoàng – người đưa ra quyết định cuối cùng dựa trên báo cáo của Thánh bộ. Đáng chú ý, toàn bộ quá trình thẩm định tại Vatican không quy định thời hạn cụ thể, khiến các giáo phận không thể dự đoán thời điểm có kết quả.
Linh mục Carôlô Hồ Bặc Xái, nguyên tổng đại diện Giáo phận Cần Thơ – quản lý giáo xứ Tắc Sậy nơi linh mục Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp phục vụ – cho biết sự thẩm định nghiêm ngặt khiến quá trình kéo dài hơn một thập kỷ.
"Trong 7 năm chờ phản hồi từ Tòa thánh, chúng tôi rất hồi hộp vì không biết hồ sơ sẽ được đánh giá ra sao", ông nói, thêm rằng niềm vui vỡ òa khi nhận tin linh mục Trương Bửu Diệp được công nhận tử đạo.
Tiến trình lập hồ sơ được khởi sự từ ngày 15/8/2011, xuất phát từ lòng sùng kính bền bỉ của giáo dân dành cho ông. Sau nhiều thập niên, nơi cải táng thi hài ông tại nhà thờ Tắc Sậy (Cà Mau) trở thành điểm hành hương quen thuộc của hàng nghìn tín hữu trong và ngoài nước.
Để thực hiện, Giáo phận Cần Thơ lập ban Phong thánh khoảng 10 thành viên, gồm cáo thỉnh viên, ủy ban lịch sử, nhóm lục sự, cùng hai chuyên viên giáo luật từ Canada hỗ trợ. Nhiệm vụ của ban là thu thập, kiểm chứng và hệ thống hóa toàn bộ tư liệu liên quan đến cuộc đời và cái chết của linh mục từng quản giáo xứ Tắc Sậy.
Cuộc điều tra tập trung vào ba tiêu chí cốt lõi: ông có thực sự hy sinh vì đức tin; cái chết có được công nhận là tử đạo; và lòng sùng kính của giáo dân có chân thực, bền bỉ hay không. Đây là những điều kiện bắt buộc trong tiến trình phong Chân phước của Giáo hội Công giáo.
Linh mục Trương Bửu Diệp với giáo dân khi ông quản lý giáo xứ Tắc Sậy. Ảnh: Tư liệu nhà thờ Tắc Sậy
Quá trình thu thập tư liệu gặp không ít khó khăn. Do chiến tranh, nhiều giấy tờ, ghi chép trong nước liên quan đến linh mục Diệp bị thất lạc hoặc không còn nguyên vẹn. Để khắc phục, trong suốt 6 năm, ủy ban lịch sử đã tìm kiếm tại nhiều địa điểm trong và ngoài nước, từ Cồn Phước (An Giang) – nơi ông sinh ra, đến Nam Vang (Campuchia) – nơi tu học, rồi giáo xứ Hố Trư, Tắc Sậy – nơi ông phục vụ.
Đồng thời, các thành viên tra cứu văn khố của Hội Thừa sai Paris tại Pháp nhằm tìm kiếm bút tích và hồ sơ lưu trữ.
Song song với tư liệu, việc xác minh nhân chứng cũng được thực hiện kỹ lưỡng. Ban Phong thánh phỏng vấn 23 người, gồm cả giáo dân và người ngoài đạo; trong đó 13 người chứng kiến trực tiếp, 10 người thuật lại từ nhân chứng gốc. Tất cả đều phải tuyên thệ về tính trung thực trước khi cung cấp lời khai.
Nhân chứng quan trọng nhất là hai cụ bà hơn 80 tuổi – một sống tại Mỹ, một ở Cái Răng (Cần Thơ) – từng bị bắt cùng linh mục Diệp. Những lời kể của họ góp phần làm rõ diễn biến trước khi ông bị tàn binh Nhật sát hại vào tháng 3/1946.
Từ các lời khai và tài liệu thu thập được, giáo phận tiến hành đối chiếu, thẩm định nhiều nguồn khác nhau. "Các chứng cứ xâu chuỗi lại cho thấy cha Diệp đã bảo vệ giáo dân, bị bắt và chết thay cho họ", linh mục Phêrô Vũ Văn Hài, Tổng đại diện Giáo phận Cần Thơ, nói.
Linh mục Phêrô Vũ Văn Hài, Tổng đại diện Giáo phận Cần Thơ. Ảnh: Chúc Ly
Giai đoạn điều tra cấp giáo phận kết thúc ngày 21/1/2017. Hồ sơ dày hàng chục nghìn trang sau đó được chuyển sang Vatican để tiếp tục thẩm định. Bảy năm sau, sắc lệnh công nhận sự tử đạo được ban hành, mở ra tiến trình tuyên phong Chân phước.
Linh mục Trương Bửu Diệp sinh ngày 1/1/1897 tại họ đạo Cồn Phước (nay thuộc An Giang). Ông trải qua 27 năm tu học tại Tiểu chủng viện Cù Lao Giêng và Đại chủng viện Nam Vang trước khi được truyền chức linh mục. Năm 1930, ông về quản xứ Tắc Sậy, thuộc Giáo phận Cần Thơ.
Trong thời gian mục vụ, ông được biết đến với đời sống giản dị, tận tụy chăm sóc giáo dân, đặc biệt quan tâm người nghèo. Tháng 3/1946, ông bị sát hại khi đứng ra bảo vệ giáo dân trong bối cảnh chiến sự. Sau đó, nhiều người tôn kính ông như một chứng nhân đức tin.
Trong Giáo hội Công giáo, "Chân phước" là tước hiệu dành cho người đã qua đời, được công nhận sống thánh thiện và có thể chuyển cầu. Đây là giai đoạn thứ ba trong tiến trình phong thánh, sau "Tôi tớ Chúa" và "Đấng đáng kính", trước khi được tuyên phong Hiển thánh.
Thánh lễ tuyên phong Chân phước linh mục Trương Bửu Diệp dự kiến diễn ra ngày 2/7 tại Trung tâm Hành hương Tắc Sậy (Cà Mau), do Đức Hồng y Luis Antonio G. Tagle chủ trì, với hơn 50.000 giáo dân tham dự.
Theo Hội đồng Giám mục Việt Nam, cả nước ghi nhận 117 vị tử đạo đã được phong Chân phước và Hiển thánh, chủ yếu là giám mục, linh mục, giáo dân và các nhà truyền giáo nước ngoài giai đoạn 1644-1883. Người tử đạo đầu tiên là thầy giảng Anrê Phú Yên, được phong Chân phước năm 2000.
Chúc Ly - Đình Văn
