Mục đích của nhà làm luật là để xử lý nghiêm các hành vi lạm dụng tình dục trẻ em.
Không ít quốc gia như Mỹ, Anh, Canada, Singapore, Hà Lan, Hàn Quốc đã hình sự hóa hành vi giao tiếp tình dục với trẻ em qua mạng (thường dưới các tội danh như "grooming" hoặc "luring"), và trong nhiều trường hợp, người vi phạm có thể bị truy cứu ngay cả khi chưa gặp nạn nhân ngoài đời.
Năm 2021, Hàn Quốc sửa đổi Luật Bảo vệ Trẻ em và Thiếu niên khỏi lạm dụng tình dục để hình sự hóa hành vi "online grooming" như một tội độc lập. Theo đó, người có hành vi tiếp cận, dụ dỗ trẻ em qua mạng nhằm mục đích tình dục có thể bị xử lý hình sự, ngay cả khi chưa gặp ngoài đời. Tùy tính chất, mức phạt có thể lên đến ba năm tù hoặc phạt tiền đến khoảng 30 triệu won (tương đương 500-600 triệu đồng).
Việt Nam là một trong những nước tiên phong tham gia Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em từ năm 1990. Việc thực hiện cam kết để bảo vệ trẻ em khỏi các hình thức bóc lột, xâm hại là phù hợp.
Theo một nghiên cứu của UNICEF, Interpol và ECPAT - công bố năm 2022, hơn 94.000 trẻ vị thành niên (độ tuổi 12-17) tại Việt Nam là nạn nhân của các hành vi bóc lột và xâm hại tình dục qua mạng (tương đương khoảng 1% số trẻ em sử dụng Internet ở độ tuổi này).
Về mặt chủ trương, tôi hoàn toàn tán thành với đề xuất. Tuy nhiên, việc thiết kế quy phạm pháp luật phải hết sức chặt chẽ.
Luật hình sự Việt Nam hiện chưa tách hành vi chat sex hay dụ dỗ tình dục trẻ em qua mạng - Grooming online - thành một tội danh độc lập. Nhưng hành vi này khi kết hợp với khách thể bị xâm hại khác đều có thể bị xử lý bằng các tội danh như Truyền bá văn hóa phẩm đồ trụy, Sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm hoặc Cưỡng đoạt tài sản.
Điều gây băn khoăn nhất chính là chủ thể của tội danh này. Luật hình sự hiện nay quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự là từ đủ 16 tuổi trở lên. Lứa tuổi từ đủ 16 tuổi đến 18 tuổi tương đương với học sinh lớp 11, 12. Do đó, nếu nội hàm quy phạm luật không gắn với thực tiễn thì chính các em học sinh cấp 3 - không phân biệt trai hay gái - sẽ có khả năng trở thành chủ thể của tội danh này hơn là những "kẻ săn mồi chuyên nghiệp" có nhiều kỹ năng lẩn tránh luật pháp.
Quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là quy định cứng, bao quát mọi tội danh. Một học sinh đủ 16 tuổi dụ dỗ một bạn học khác chưa đủ 16 tuổi chat sex, em sẽ có nguy cơ bị phạt tù ngay khi còn đang ngồi trên ghế nhà trường và tương lai sẽ có án tích.
"Dụ dỗ trẻ em chat sex", thoạt nghe thì rất nghiêm trọng. Nhưng cần phân biệt rõ ràng giữa chủ thể thực hiện hành vi ấu dâm đáng bị lên án, xứng đáng bị phạt tù, với chủ thể là thanh thiếu niên đồng trang lứa, học sinh "hồn nhiên" phạm tội. Nếu tính toán không kỹ càng, đề xuất có thể dẫn đến việc mở quá rộng phạm vi hình sự.
Mối lo tiếp theo là tình trạng nhận thức sơ sài của những người không còn trẻ nhưng cũng chưa thực sự trưởng thành. Liệu độ tuổi này có phân biệt được giữa chat sex và chat có nội dung nhạy cảm. Vấn đề biết rõ là trẻ em cũng rất bất lợi cho lứa tuổi này. Không ít người lớn phải đi tù về Tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi tình dục với người dưới 16 tuổi vì không biết rõ đối tượng là trẻ em khi thực hiện hành vi trên. Vậy, đối với chat trên mạng xã hội hay qua app, các em căn cứ vào đâu để biết rõ người thực hiện đoạn chat, gửi hình ảnh, video sex cho mình đã trên 16 tuổi.
Nguy hiểm hơn, hiện nay có nhiều tội phạm sử dụng việc chat sex để tống tiền nạn nhân nhằm cưỡng đoạt tài sản. Nếu dự thảo không kèm theo các quy định chặt chẽ, trẻ có nguy cơ trở thành "con mồi" cho loại tội phạm này. Khi đó, phụ huynh dễ dàng chấp nhận thỏa hiệp, chấp nhận bị tống tiền hơn là tố cáo vụ việc ra cơ quan chức năng.
Các hệ thống pháp luật phát triển không phủ nhận nguy cơ của "grooming online", nhưng họ thiết kế luật theo hướng lọc đúng đối tượng nguy hiểm, thay vì quét rộng rồi vô tình hình sự hóa chính trẻ vị thành niên.
Trước hết, nhiều nước giới hạn chủ thể của tội danh: chẳng hạn theo Đạo luật về các Tội phạm Tình dục năm 2003 của Anh, các tội liên quan đến giao tiếp tình dục với trẻ em chủ yếu nhắm vào người từ 18 tuổi trở lên.
Thứ hai, họ sử dụng các "khoảng cách tuổi" (close-in-age exemptions) như trong Bộ luật Hình sự Canada, để không coi là tội phạm nếu hai bên chỉ chênh lệch nhỏ và không có yếu tố ép buộc.
Thứ ba, yếu tố cấu thành tội được quy định chặt chẽ, thường đòi hỏi ý định dụ dỗ có tính săn mồi (predatory intent) - ví dụ nhằm dẫn tới gặp mặt, khai thác hoặc quan hệ tình dục - chứ không chỉ dừng ở những trao đổi bồng bột, thiếu kiểm soát của tuổi mới lớn.
Cuối cùng, ngay cả khi hành vi có dấu hiệu vi phạm, nhiều quốc gia như Hàn Quốc hay Hà Lan vẫn ưu tiên cơ chế tư pháp vị thành niên, giáo dục và can thiệp xã hội thay vì truy cứu hình sự nghiêm khắc. Cách tiếp cận này cho thấy một nguyên tắc nhất quán: bảo vệ trẻ em khỏi bị xâm hại, nhưng đồng thời cũng bảo vệ họ khỏi bị hệ thống hình sự hóa quá mức.
Nếu không thiết kế khoa học, một quy định nhằm bảo vệ trẻ em có thể trở thành cái bẫy pháp lý với chính những đứa trẻ mà nó cần bảo vệ.
Bùi Võ
