Không còn phụ thuộc nơi cư trú khi đăng ký hộ tịch
Luật Hộ tịch 2014 quy định việc đăng ký khai sinh, khai tử, xác nhận tình trạng hôn nhân gắn với nơi cư trú của cá nhân, thường là nơi đăng ký thường trú hoặc tạm trú. Điều này khiến nhiều người phải quay về địa phương để thực hiện thủ tục, đặc biệt trong bối cảnh di cư lao động ngày càng phổ biến.
Luật Hộ tịch 2026 thay đổi nguyên tắc này, cho phép UBND cấp xã thực hiện đăng ký hộ tịch không phụ thuộc vào nơi cư trú của cá nhân. Người dân có thể lựa chọn cơ quan đăng ký thuận tiện nhất.
Quy định mới phù hợp với thực tế xã hội có tính di động cao, giúp giảm nhu cầu đi lại, tiết kiệm thời gian và chi phí cho người dân. Đồng thời, việc không giới hạn theo địa bàn hành chính cũng tạo điều kiện để phân bổ lại áp lực công việc giữa các địa phương.
Đăng ký khai sinh, khai tử chủ động
Theo Luật Hộ tịch 2014, người dân có trách nhiệm tự thực hiện đăng ký khai sinh, khai tử trong thời hạn luật định. Việc chậm đăng ký có thể dẫn đến phát sinh thủ tục bổ sung hoặc xử lý vi phạm hành chính.
Luật 2026 bổ sung cơ chế đăng ký hộ tịch chủ động. Khi các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh kết nối và chia sẻ dữ liệu với hệ thống hộ tịch, cơ quan đăng ký có thể tự động thực hiện việc đăng ký khai sinh, khai tử.
Sự thay đổi này giúp giảm phụ thuộc vào việc người dân phải chủ động nộp hồ sơ, đồng thời đảm bảo các sự kiện hộ tịch quan trọng được ghi nhận kịp thời. Đối với trẻ em, việc đăng ký khai sinh sớm giúp nhanh chóng xác lập quyền nhân thân và tiếp cận các dịch vụ công như bảo hiểm y tế, giáo dục.
Giải trình thêm về nội dung này, Bộ Tư pháp cho biết cơ sở dữ liệu hộ tịch đã sẵn sàng đáp ứng để thực hiện đăng ký khai sinh, khai tử chủ động. Tuy nhiên, việc thực hiện phụ thuộc vào việc kết nối, chia sẻ của cơ sở dữ liệu ngành y tế.
Do vậy, Luật giao Chính phủ quy định lộ trình thực hiện nội dung này, Bộ Tư pháp sẽ nghiên cứu thời gian cụ thể trong lộ trình thực hiện để bảo đảm thống nhất.
Người dân đến làm thủ tục hành chính tại Trung tâm phục vụ hành chính công TP Hà Nội. Ảnh: Giang Huy
Dữ liệu điện tử có giá trị pháp lý như bản giấy
Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Hộ tịch 2026 là công nhận giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử và bản điện tử giấy tờ hộ tịch tương đương với bản giấy. Trước đây, theo Luật 2014, bản giấy vẫn là căn cứ chính khi thực hiện các giao dịch và thủ tục hành chính. Người dân thường phải xuất trình hoặc nộp bản sao chứng thực, dẫn đến phát sinh nhiều bước trung gian.
Quy định mới cho phép sử dụng dữ liệu điện tử trực tiếp từ cơ sở dữ liệu hộ tịch, đồng thời yêu cầu cơ quan không yêu cầu người dân cung cấp lại giấy tờ nếu thông tin đã có trong hệ thống.
Luật nêu rõ dữ liệu hộ tịch điện tử gồm bản điện tử giấy tờ hộ tịch. Dữ liệu trong Cơ sở dữ liệu hộ tịch đáp ứng các quy định của pháp luật về giao dịch điện tử, "có giá trị như giấy tờ hộ tịch bản giấy" khi thực hiện thủ tục hành chính và các giao dịch khác.
Việc công nhận giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử là cơ sở để giảm thủ tục giấy tờ, hạn chế tình trạng sao y, chứng thực nhiều lần, đồng thời tạo điều kiện cho việc thực hiện dịch vụ công trực tuyến. Cơ quan đăng ký hộ tịch có trách nhiệm kiểm tra thông tin trong Cơ sở dữ liệu hộ tịch và cơ sở dữ liệu liên quan trước khi đăng ký hộ tịch.
Trường hợp nội dung trong hồ sơ, giấy tờ, cơ sở dữ liệu khác của cá nhân không trùng khớp với thông tin khai sinh thì cơ quan quản lý hồ sơ, cơ sở dữ liệu, cấp giấy tờ có trách nhiệm chủ động phối hợp với cơ quan đăng ký hộ tịch, cơ quan quản lý hộ tịch để kiểm tra, điều chỉnh, bảo đảm thông tin chính xác.
Nguyên tắc "cung cấp thông tin một lần"
Luật Hộ tịch 2026 nhấn mạnh nguyên tắc người dân chỉ phải cung cấp thông tin một lần cho cơ quan nhà nước. Các cơ quan có trách nhiệm khai thác, chia sẻ dữ liệu từ các hệ thống đã được kết nối thay vì yêu cầu người dân cung cấp lại.
Trong khi đó, theo thực tiễn áp dụng Luật Hộ tịch 2014, người dân thường phải kê khai lại thông tin ở nhiều thủ tục dù dữ liệu đã tồn tại trong hệ thống của cơ quan nhà nước.
Nguyên tắc mới góp phần giảm trùng lặp thông tin, đơn giản hóa quy trình xử lý hồ sơ. Đồng thời, việc liên thông dữ liệu giữa các cơ quan giúp hạn chế sai lệch thông tin, nâng cao tính thống nhất trong quản lý.
Quy định thống nhất về cơ sở dữ liệu hộ tịch
Luật Hộ tịch 2026 xác định cơ sở dữ liệu hộ tịch là một trong các cơ sở dữ liệu quốc gia, được xây dựng tập trung, thống nhất từ trung ương đến địa phương và do Bộ Tư pháp quản lý.
So với mô hình trước đây chủ yếu dựa trên sổ hộ tịch giấy phân tán tại từng địa phương, hệ thống mới cho phép quản lý dữ liệu theo hướng tập trung, cập nhật liên tục và có khả năng kết nối với các cơ sở dữ liệu khác.
Việc hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về hộ tịch tạo nền tảng cho việc chia sẻ thông tin với các lĩnh vực như y tế, bảo hiểm, giáo dục. Qua đó, các cơ quan có thể khai thác dữ liệu để phục vụ giải quyết thủ tục hành chính và xây dựng chính sách hiệu quả.
Qua thảo luận tại Quốc hội, các đại biểu cũng đánh giá quy định mới cũng đặt ra yêu cầu về hạ tầng công nghệ, bảo đảm an toàn thông tin và khả năng phối hợp giữa các cơ quan. Việc triển khai đồng bộ các yếu tố này sẽ quyết định hiệu quả thực tế của luật trong thời gian tới.
Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Sơn Hà
