Câu hát ''Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu'' trong nhạc phẩmcủa nhạc sĩ Châu Đăng Khoa tạo nên nhiều cuộc tranh luận ngay sau khi bài hát Người Việt mình thương nhau ra mắt ngày 24/4.
Ca từ lấy chất liệu từ thành ngữ ''Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu'', vốn nói về người tài giỏi nhưng vẫn khiêm nhường. Còn nhạc sĩ Châu Đăng Khoa biến tấu thành ngữ với mong muốn thể hiện tinh thần không khuất phục trước nghịch cảnh. Nhiều khán giả nhận xét câu hát sai ý nghĩa nguyên bản, sai kiến thức dân gian và mang sắc thái kiêu ngạo. Bên cạnh đó, một bộ phận cho rằng câu hát chấp nhận được nếu đặt trong bối cảnh chung của bài hát.
MV ''Người Việt mình thương nhau'' do Cẩm Ly, Hòa Minzy thể hiện, ra mắt ngày 24/4. Video: T Production
Bàn về ồn ào xoay quanh câu hát, nhạc sĩ Đông Thiên Đức nói nếu chỉ dùng vế ''lúa chín không cúi đầu'' để tả sự kiên cường thì chưa thỏa đáng. Về mặt sinh học, cây lúa khi chín thường trĩu hạt và cúi đầu, nương tựa vào nhau để vượt qua bão gió. Trong văn hóa truyền thống, hình ảnh này vốn là biểu tượng của sự khiêm nhường. Việc đảo ngược thành "không cúi đầu" khiến thông điệp bị chệch hướng, thậm chí làm mất đi sức nặng của thành ngữ.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Hà Thanh Vân nói tác giả chọn ca từ thiếu thuyết phục. Ở phương diện quyền sáng tạo nghệ thuật, không phải cứ khác thành ngữ là sai. Tuy nhiên, sự sáng tạo trong ca khúc của Châu Đăng Khoa chưa hay, dù tác giả có ý muốn tốt, cảm hứng yêu nước rõ ràng.
Hình ảnh "lúa chín cúi đầu" đã in sâu trong tâm thức cộng đồng về sự khiêm tốn. Bà Hà Thanh Vân gợi ý nếu muốn thể hiện tinh thần không khuất phục trước nghịch cảnh, trong văn hóa Việt có thể dùng hình tượng cây tre trước bão, ngọn sóng trước đá, hoặc chính cây lúa nhưng theo hướng ''cúi xuống vì nặng hạt, đứng lên sau bão giông''.
Từ trường hợp của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, giới chuyên môn nhận định sáng tạo âm nhạc dựa trên chất liệu dân gian cần sự hiểu biết và cẩn trọng. Theo nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy, việc ca từ trong bài hát của Châu Đăng Khoa bị phản ứng là một ''tai nạn'' nghề nghiệp đáng suy ngẫm cho những nhạc sĩ trẻ.
Anh cho rằng người làm nhạc có thể vận dụng dân gian để ''chế'' lại hoặc phái sinh, như cách nhạc sĩ viết câu: ''Non cao vì bởi đất bồi, chị tôi đen bởi vì ngồi chợ trưa'' trong bài Chị nấu canh chua, mượn ý từ câu ca dao ''Em đen vì bởi em ngồi chợ trưa''. Nhưng có những phạm trù thuộc về biểu tượng quốc gia hoặc hình tượng của đất nước như cây lúa, anh hùng dân tộc, hay các truyền thuyết như Thánh Gióng, Hòn Vọng Phu thì nên giữ nguyên bản ngữ. Nếu cố tình đảo ngữ hay biến tấu quá đà, nghệ sĩ sẽ tự đặt mình vào tình thế nguy hiểm.
''Đây được xem là một 'quy định ngầm' trong giới sáng tác: thừa kế nguyên tác chứ không phóng tác quá tay'', nhạc sĩ Nguyễn Nhất Huy cho hay.
Theo nhạc sĩ Đông Thiên Đức, việc duy trì tính nguyên văn và giá trị cốt lõi của chất liệu dân gian là trách nhiệm của người sáng tác. "Trong âm nhạc, tác giả nên đảm bảo ý nghĩa và văn phong nguyên bản khi khai thác các giá trị từ ngạn ngữ, tục ngữ", anh nói.
Đông Thiên Đức lấy ví dụ trong bài Khóa ly biệt do anh sáng tác, có nhắc đến những hình tượng "ô thước" trong sự tích Ngưu Lang - Chức Nữ. Qua đó, nhạc sĩ miêu tả câu chuyện đoàn viên trắc trở. Với Ngày mai người ta lấy chồng, Đông Thiên Đức mượn hình ảnh lá diêu bông để nói lên cảnh phụ nữ thời xưa phải chịu những định kiến trong hôn nhân, không được tự do yêu đương. Lá diêu bông là hình tượng văn học nổi tiếng ở bài thơ cùng tên của nhà thơ Hoàng Cầm.
Ca sĩ Cẩm Ly, Hòa Minzy trong MV ''Người Việt mình thương nhau''. Ảnh: T Production
Tiến sĩ Hà Thanh Vân khuyến khích người viết nhạc trẻ sáng tạo trên chất liệu dân gian, nhưng cần có nền tảng hiểu biết để làm mới yếu tố truyền thống một cách tinh tế. Theo bà, nhạc sĩ cần nắm chắc nghĩa đen, nghĩa bóng, hoàn cảnh sử dụng, sắc thái văn hóa, cảm xúc, tư duy cộng đồng gắn với câu ca dao, tục ngữ đó. Nếu chỉ mượn vài chữ quen tai để tạo hiệu ứng, tác phẩm sẽ dễ rơi vào tình trạng dân gian hóa bề nổi, sai hàm ý ban đầu.
Bà nhấn mạnh thêm rằng trong nghệ thuật có thể liên tưởng, nghịch đảo, đối thoại với truyền thống văn hóa, song phải có dụng ý thẩm mỹ rõ ràng. Nếu muốn viết ngược lại một câu tục ngữ, tác giả nên tạo ra một bối cảnh đủ mạnh để người nghe hiểu đây là sự phản đề có ý thức, không phải nhầm lẫn kiến thức hay dùng sai biểu tượng.
Trong thời đại mạng xã hội, một câu hát sẽ không sống riêng trong ca khúc mà bị tách ra, soi chiếu, tranh luận, phản biện, thậm chí chế lại. Vì vậy, nhạc sĩ cần đọc và hiểu tầng lớp nghĩa ẩn sau câu chữ, hỏi người có năng lực để thẩm định, thử phản ứng của một nhóm người nghe trước khi công bố.
Nhằm tránh những ồn ào tương tự, Tiến sĩ Hà Thanh Vân đề xuất các nhạc sĩ tham khảo ý kiến chuyên gia, nhất là khi dùng chất liệu văn hóa dân gian, lịch sử, tôn giáo, biểu tượng dân tộc. Theo bà, điều này không làm giảm tự do sáng tạo mà sẽ giúp sản phẩm đi xa hơn, được lan tỏa một cách tích cực.
"Mỗi lần chạm vào văn hóa dân tộc cũng là chạm vào tâm thức chung của cộng đồng. Nếu hiểu kỹ, sáng tạo tốt, bài hát sẽ vừa hiện đại, vừa có chiều sâu văn hóa và có thể chạm tới cảm xúc người thưởng thức'', bà Hà Thanh Vân nói.
Hoàng Dung - Mai Nhật - Phương Linh
