Chiều 21/4, Quốc hội thảo luận về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030, kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026–2030.
Đại biểu Nguyễn Duy Minh (đoàn Đà Nẵng) đánh giá đầu tư công đã đóng vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, phục hồi tăng trưởng, nhiều công trình hạ tầng chiến lược được triển khai.
Tuy nhiên, đại biểu chỉ ra những tồn tại như: giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn hạn chế, nhiều dự án kéo dài, phải điều chỉnh nhiều lần, làm giảm hiệu quả đầu tư.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở thiếu vốn mà ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện. “Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp và thiếu liên thông. Một dự án phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau... Các bước này chủ yếu thực hiện tuần tự, mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng chưa liên thông, dẫn đến thời gian chuẩn bị dự án kéo dài”, ông Minh phân tích.
Ông nêu thực tế, một dự án chỉ vài tỷ đồng ở cấp cơ sở nhưng cũng phải thực hiện đầy đủ các bước như một dự án hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng. Có những công trình nhỏ nhưng mất 1 đến 2 năm để hoàn tất thủ tục, trong khi thi công chỉ mất vài tháng.
Đại biểu kiến nghị Chính phủ ưu tiên sửa đổi các luật liên quan theo hướng thống nhất, liên thông quy trình, giảm thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước phù hợp; cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô, mức độ rủi ro để đơn giản hóa quy trình đối với dự án nhỏ. Ông cho rằng cần rà soát, kiên quyết đưa ra khỏi danh mục các dự án “giữ chỗ”, kéo dài nhiều năm nhưng chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng.
Đại biểu Hoàng Xuân Tân (Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị) nêu thực tế nhiều năm cho thấy đấu thầu càng bỏ giá thấp, càng có xu hướng chất lượng thấp, tiến độ chậm, công trình dở dang kéo dài.
Ông dẫn chứng với một dự án thoát nước vốn 1.000 tỷ đồng sử dụng vốn ODA, mức giảm giá trung bình của gói thầu xây lắp khoảng 24%, cá biệt có gói giảm 40%, giúp ngân sách tiết kiệm 200 tỷ đồng. Tuy nhiên, khi đi vào triển khai, những gói thầu thấp thường bị kéo dài thời gian, khiến dự án chậm tiến độ 3 năm, gây thiệt hại lớn.
Lý giải nguyên nhân, Phó Chủ tịch tỉnh Quảng Trị cho rằng, do giá thấp nên nhà thầu làm lỗ hoặc không có lãi, thường ưu tiên dự án khác. Bên cạnh đó, việc đầu tư khó khăn cũng khiến dự án phát sinh nhiều thủ tục.
Ông cũng dẫn chứng dự án xây 6 phòng học có mức đầu tư 8 tỷ đồng cũng do nhà thầu bỏ giá thấp thực hiện. Vì nhà thầu năng lực thấp nên gần 4 năm mới hoàn thành, gây bất tiện lớn cho nhà trường. Đại biểu đề nghị cần sửa đổi luật liên quan, trong đó tăng mức chỉ định thầu với công trình có tiêu chuẩn đồng nhất, đồng thời tăng trách nhiệm của chủ đầu tư trong việc lựa chọn nhà thầu có năng lực.
Với các công trình đấu thầu, ông Tân góp ý nên có tiêu chí về giá bỏ thầu, tăng tiêu chí chất lượng, tiến độ. Với các công trình lớn, cần thúc đẩy chính sách thu hút đầu tư qua hình thức PPP, giúp các địa phương thu hút vốn hiệu quả hơn.
Xóa bỏ việc biến đầu tư công là "chùm khế ngọt"
Đại biểu Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) cũng cho rằng cần rà soát, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện, tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm.
“Cần tiến hành một cuộc cách mạng đổi mới triệt để và thực chất công tác quản trị đầu tư công quốc gia. Xóa bỏ triệt để cơ chế xin - cho và biến đầu tư công là "chùm khế ngọt" vốn đã và đang là hiện tượng phổ biến, sinh động của tiêu cực, tham nhũng”, ông Trí nêu quan điểm.
Theo ông, lâu nay nói nhiều siết chặt kỷ luật, kỷ cương, tăng cường kiểm tra thanh tra, kiểm toán, giám sát, phòng chống tham nhũng, lợi ích nhóm, nhưng chưa làm triệt để và vì thế đầu tư công vẫn còn nhiều tồn tại.
Về việc tính hiệu quả các dự án đầu tư công, đại biểu Lê Hữu Trí nhấn mạnh, cần đánh giá từ khâu thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư chứ không chờ bố trí vốn rồi giữa kỳ mới đánh giá tổng thể để điều chỉnh cơ cấu vốn.
Đại biểu Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) nhận định, tình trạng giải ngân chậm, không đồng đều giữa các bộ, ngành, địa phương vẫn tồn tại; nơi có vốn nhưng không tiêu được phản ánh những điểm nghẽn hệ thống từ thể chế đến năng lực thực thi.
Từ đó, bà kiến nghị Chính phủ hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư; đồng thời khơi thông tâm lý e ngại, sợ sai, tạo điều kiện để đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Liên hệ thực tiễn địa phương, đại biểu cho biết, dự án tuyến cao tốc Đồng Đăng (Lạng Sơn) - Trà Lĩnh (Cao Bằng) có nguy cơ bị gián đoạn về tiến độ và nguồn vốn. Nữ đại biểu kiến nghị Quốc hội và Chính phủ xem xét đưa dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh giai đoạn 2 vào danh mục dự án chuyển tiếp của kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; đồng thời có cơ chế ưu tiên bố trí nguồn lực đủ mạnh, ổn định để bảo đảm triển khai liên tục, thông suốt.
